एतेषु लोकेषु ये केचन दीपस्य वात्याः आयोजने केवलं पश्यन्ति, ते परमं धाम प्राप्नुवन्ति, यत् देवैः अपि दुरापम्। ये तु यथाशक्ति सततं तैलं च वात्यः दीपे स्थापयन्ति, ते अपि परमं पदं प्राप्नुवन्ति। दीपः क्षीयमाणः यदा भवति, तदा तं कोऽपि पुनरुत्थापयितुं न शक्नोति; अन्येषु लोकेषु अपि ये तस्य दर्शनं कुर्वन्ति, ते अपि तस्य फलं लभन्ते। यः कश्चन दीपाय अल्पं तैलं याचित्वा विष्णोः दीपं निर्माति, तेन पुण्यं लभ्यते। अधमः पुरुषः अपि, यः अञ्जलिं कृत्वा विष्णोः दीपस्य प्रज्वलनं पश्यति, स विष्णोः लोकं प्राप्नोति। यः जानाति वा स्वकृत्या वा दीपं प्रज्वलयति, स सर्वपापैः विमुक्तः विष्णोः लोकं गच्छति। अत्र अपि पुरातनं इतिहासं उद्धरन्ति, यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापात् विमुक्तिः भवति। सरस्वत्याः शोभनतीरे सिद्धाश्रमः नाम आश्रमः आसीत्; तत्र कपिलः नाम ब्राह्मणः वेदविद् निवसति स्म। स नियमव्रतानुष्ठानेन, दरिद्रः, श्रोत्रियः, भिक्षया कुलं पालयन् आसीत्। व्रतैः उपवासैः विष्णुं पूजयन्, सम्यक् पूजया सदा दीपं प्रज्वलयति स्म। तैलं गृहं आनयित्वा केशवं पूजयन्, परया भक्त्या हरिं तुष्ट्यै दीपं प्रज्वलयति स्म। एवं महात्मा कपिलः सततं दीपव्रते स्थितः आसीत्; तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रा मार्जारः सदा मूषकान् खादति स्म। स भोजनार्थं दिनरात्रं मूषकान् गृहं आगच्छति स्म; तेन भोजनस्य चिन्तया नारायणस्य पुरतः सदा उपविष्टः आसीत्। ब्राह्मणस्य गृहे मूषकान्, ये तैलं वा वात्यः चोरयितुम् आगच्छन्ति स्म, तेन बहवः खादिताः। स ध्याननिष्ठः विविधान् मूषकान् सततं खादति स्म; एवं काले गते— एकादशीदिवसे ताम्रवर्णः ब्राह्मणः स्वगृहे शुद्धः पत्नीसहितः उपवासं कृत्वा अच्युतं पूजयति स्म। ततः जागरणं कृत्वा स्तुतिगीतनृत्ये संलग्नः आसीत्; मध्यरात्रौ स द्विजः निद्रया मोहः अभिभूतः अभवत्। तत्र अपि तीक्ष्णदंष्ट्रा शीघ्रपदा मार्जारः गृहकोणेषु सदा प्रसादं पश्यन् स्थितः आसीत्। स मंददीपस्य वात्यः चोरयितुं अभ्यस्तः, तैलपानाय आगतः लघुमूषकं अपश्यत्। मार्जारः उत्थाय मूषकं अन्वगच्छत्; मूषकः स्वगर्तं प्रविष्टः, पादेन वात्यः स्पृशन् दीपं महतीं प्रज्वलनां कृतवान्। तैलपात्रं अपि विपरीतम् अभवत्, तस्मिन्नेव क्षणे दीप्तिरुत्कृष्टा अभवत्; ब्राह्मणः अपि निद्रां त्यक्त्वा जागृतः अभवत्। मार्जारः अपि तस्यां रात्रौ जागृतः, मूषकभक्षणे तत्परः आसीत्; प्रभाते द्विजः नित्यकर्माणि अकरोत्। ततः ब्राह्मणः स्वबन्धुभिः सह उपवासनिर्वाणं कृतवान्; एवं महात्मा कपिलः सततं दीपव्रते स्थितः आसीत्। स पुत्रान् पौत्रान्, अतुलं धनधान्यं च अलभत्; आरोग्यं, परमं ऐश्वर्यं, महतीं भाग्यं च प्राप्तवान्। दीपव्रतस्य प्रभावेन कपिलः मोक्षं प्राप्तवान्; सूर्यचन्द्रमसोः पवित्राणि पथानि गत्वा— दीपस्य प्रकाशरूपेण परमात्मा तं नियुक्तवान्; कालान्तरे मूषकः अपि स्वगर्ते मृतः। दिव्यं विमानं समारुह्य, देवगन्धर्वैः सेवितः, अप्सरसः परिवृतः, विद्याधरगणैः सहागतः— शुभजयशब्दैः स्तुतः, नागैः पूजितः, विष्णोः लोकं गतः। सहस्रकोटियुगानां सह कोटियुगानां च सुखान्यनुभूय, अन्ते पृथिव्यां राजा जातः। सुधर्मा नाम्ना स धर्मात्मा, देवब्राह्मणपूजकः, सुन्दरः, भाग्यवान्, महाबलपराक्रमी च अभवत्। तस्य प्रियतमपत्नी, सर्वलक्षणसम्पन्ना, पतिसंयुक्ता, सती, रूपसुन्दरी नाम्ना आसीत्। सर्वस्त्रीषु सा भाग्यशालिनी; तयोः बहवः पुत्राः, उत्तमाः कन्याः च अभवन्। एवं तौ दम्पती हर्षेण सह दिनानि यापयन्तौ आस्ताम्; कार्तिकमासः आगतः, यः हर्याख्यनेत्रान् प्रबोधयति। तस्मिन्मासे नारायणभक्तैः दीपाः प्रज्वल्यन्ते; कृत्स्रचान्द्रायणादिव्रतानि च अनुष्ठीयन्ते। विष्णुभक्तैः, संसारभयभीतैः च एतानि व्रतानि पाल्यन्ते। तदा प्रभोधिन्याः आगमे राजा रानीं प्राह। "भाग्यवती, अद्य पवित्रा प्रभोधिनी, विष्णोः पद्मनाभात् उत्पन्ना; अहं अद्य उपवासेन, संयमितेन्द्रियः, पूजां करिष्यामि।" "पुष्करे स्नात्वा पद्मलोचनं अक्षरं देवेशं जनार्दनं लक्ष्मीसहितं पूजयिष्यामि।" पतिसुखे रममाणा सा रानी तस्य स्पृहितम् इच्छाम् श्रुत्वा, सुमधुरस्मितवदना, गुप्तं वाक्यं प्राह। रूपसुन्दरी उवाच— "मम अपि हृदये कामना उत्पन्ना, हे नृप, रूपसौन्दर्यसङ्कल्पः मम मनसि वर्तते।" "त्वया सह अहं श्रेष्ठं तीर्थं पुष्करं गन्तुम् इच्छामि।" तदा राजा तया सह पुष्करं तस्मिन्काले जगाम।