शची देवी पद्मगन्धां क्रौञ्चीं समालोक्य स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ— “काऽसि त्वं? कुत्र वससि? कथं चात्र आगता? सर्वं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि।” तदा पद्मगन्धा अपृच्छत्— “मम पुण्यस्य क्षयः कियन्तं कालं भविष्यति?” शची उवाच— “पूर्वे त्वं क्रौञ्ची अभवः, पक्षिणां मध्ये जाताऽसि, कमलगन्धसम्भूता। पृथिव्यां निवसन्ती, अशुद्धमांसं कीटांश्च खादन्ती। गङ्गातटस्य रम्ये स्थले एकः वटवृक्षः आसीत्। तत्र नीडं निर्माय स्वगृहं कृतवती। एकदा कृष्णः सर्पः तं वटवृक्षं प्रविश्य नीडं प्राप्तः। ततः आकस्मात् तव दंशं कृत्वा सर्पः तव प्राणान् हरितवान्। सर्पः क्रोधात् तव सर्वं मांसं भक्षितवान्। तव अस्थीनि, मांसशून्ये, तत्रैव स्थितानि। ततः महावायुनाऽपि सर्पः वटवृक्षसहितः भूमितः अपातितः। सः भग्नः वटवृक्षः गङ्गायां पतितः, भूमौ तस्य पतने तव उत्तमानि अस्थीनि गङ्गाजलेन प्रक्षालितानि। यावत् तव अस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति, तावत् तत्र स्थायित्वम्। तावद्वा तव पतिस्नेहः स्थिरः भविष्यति। हे पद्मगन्धे, सर्वं तव कृतान्तं कथितम्। यस्य पुण्यबलात् शक्रः अपि तव वशे स्थितः, सा देवी जाह्नवी धन्या, यस्याः प्रसादेन त्वं क्रौञ्ची, इन्द्रगणेषु अपि चाण्डालैः अस्पृश्या अभवः। सः शक्रः, पुलोमजा धर्मिष्ठा अपि तेन अपमानिता। तस्याः कमलवदनं मलिनं जातम्, सा यथागतं निर्गता। पद्मगन्धा रम्या इन्द्रस्य स्थले स्थितवती। तस्याः हृदये तानि वचनानि सततं जाग्रन्ति। एकदा, द्विजश्रेष्ठ, देवाधिपः तस्याः गुणैः तुष्टः, उवाच— “वरं वृणीष्व, सुश्रुवा, यदिच्छसि।” पद्मगन्धा उवाच— “त्वं सर्वदेवानां नाथः, अनन्तस्त्रीणां पतिः, तथापि मम वशे स्थितः; अन्यं वरं किम् आवश्यकम्? यदि वरं दातुमिच्छसि, हे देवश्रेष्ठ, कर्मणा, मनसा, वाचा मम पुरः प्रतिज्ञां कुरु।” इन्द्रः उवाच— “जीवनं, धनं, राज्यं, पार्षदं—यदादिष्टं दास्यामि। सत्यं, सत्यं, पुनः सत्यं, नात्र संशयः। यद्वाञ्छसि, मृगाक्षि, सर्वं दास्यामि।” पद्मगन्धा उवाच— “यदि त्वं देवाधिपः सत्येन तुष्टः, मम जन्म गजयोनिṣu भवतु, पुनः एतत् वरं देहि।” इन्द्रः उवाच— “मम प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, हे सुश्रुवा, तव वरं दत्तम्। तथापि, मम हृदये बहवः दुःखाः गताः; त्वां न पश्यन् क्षणमपि न आनन्दः। दीर्घं तव वियोगं कथं सहिष्यामि? यदा स्तनयुग्मयुक्ता त्वं मम प्रति करुणां दर्शयसि, तदा, हे सुश्रुवा, किञ्चित्कालं मया सह तिष्ठ; अनन्तरं देवाधिपस्य महद्वैभवम् आख्याहि।” सा देवस्थानं दशसहस्रवर्षाणि स्थितवती। पद्मगन्धा उवाच— “हे देवाधिप, मम मनःकाङ्क्षितं कार्यं साधयितुं अनुमतिं देहि। कर्मभूमिं गच्छामि; तव पादद्वयं नमामि।” इन्द्रः उवाच— “मम तव प्रति प्रेमसागरस्य महत्त्वात्, हे चन्द्रमुखि, किञ्चित्कालं स्थित्वा यथेष्टं यासि।” ततः क्रीडागृहं प्रविश्य, तेन सह दिनरात्रं, पद्मगन्धा तत्र क्रीडितवती, त्रिसाहस्रदशवर्षाणि स्थितवती। ततः सः प्रमुदितः देवाधिपं प्राप्य उवाच— “आदेशं देहि, भूमिं गच्छामि।” इन्द्रः उवाच— “मन्द्यं त्यज, सुश्रुवा, मया सह तिष्ठ। त्वं मम जीवनादपि प्रियः; त्वां विना न शक्नोमि। पद्मगन्धा उवाच— “हे देवाधिप, यदा मम पुण्यं क्षीयते, तदा भूमिं गच्छामि। तव वियोगः दीर्घः भविष्यति; पृथिव्यां गत्वा पुनः आगमनं इच्छामि। पुण्यसञ्चयाय पुनः स्वर्गं आगच्छामि; कर्मभूमिं गत्वा यथायोग्यं करिष्यामि; यदि वियोगः भवति, सः तव कारणेन न भविष्यति।” इन्द्रः उवाच— “हे सौभाग्यवती, यदा यथार्थं कर्म कर्तुमिच्छसि, तदा गच्छ; शीघ्रं पुनः आगमिष्यसि, सुश्रुवा।” तस्याः नेत्रे अश्रुपूर्णे, गात्रं जलसिक्तं, शक्रः बाहुभ्यां आलिङ्ग्य उवाच— “गच्छ, प्रिये।” तस्याः आज्ञया धर्मिणी कर्मभूमिं गता। सा गजयोनिṣu समुत्पन्ना, द्विजत्वं प्राप्तवती, पूर्वकथां स्मरन्ती। स्वं पूर्वं चरित्रं चिन्तयन्ती, किञ्चित्कालं स्थित्वा, जाह्नवीतीरे गजयोनिṣu जातवती। गङ्गायां स्नात्वा, गङ्गामृदया अलङ्कृता। “गङ्गे, गङ्गे” इति उच्चार्य, गम्भीरं सरः प्रविष्टवती। तस्मिन्नेव गङ्गासरे, पर्वताकारः गजः प्रविष्टः। सा स्वं जन्म स्मरन्ती, पुनः मृत्युम् प्राप्तवती। गजस्य साहसं दृष्ट्वा, सर्वे देवाः हर्षेण उत्तमपुष्पैः, पारिजातादिभिः, तां अभवर्षन्। ततः शक्रः, सर्वदेवगणैः सहितः, तां शीघ्रं दीर्घवियोगानन्तरं सुमनां नीलवर्णं पुष्पकेतं प्रति आनयत्। तस्याः दिव्यं रूपं दृष्ट्वा, देवाधिपः स्वं दुःखं कथयित्वा स्वस्थानं प्रत्यगच्छत्। पुलोमजा, रम्भा, प्रम्लोचा, उर्वशी च तद्वत्।