पूर्वं धर्ममूल्यैः चन्द्रस्य कल्मषं दृश्यते स्म। यः हानिकार्यं भाषते, क्रूरः च दुष्टस्वरूपः च, स धर्महीनः भवति। यदि अहं धर्मशून्या स्याम्, तदा तव पतिः त्वां यजतु। इत्युक्त्वा, पद्मगन्धा, या पद्मलोचनाभिः युक्ता आसीत्, कोपेन सुवर्णमय्याः पर्यङ्कात् उत्थाय महतीं विलापनां चकार। इन्द्रः उवाच—"प्रिये, प्राणेश्वरि, स्त्रीश्रेष्ठे, मां परित्यज्य क्व गच्छसि? किमपि पापं मया कृतं ते? वद सुन्दरी। अहं नूनं तव दासः अस्मि, दासधर्मं च पालयामि।" पुनः उवाच—"दासस्य भार्या अपि दासी एव; त्वं मम वचनानि न शृणोषि।" ततः शक्रः, मोहविमूढमानसः, उत्तिष्ठन् तां सुरूपां स्त्रीं पुनः स्वस्याङ्के न्यवेशयत्। शची उवाच—"कौञ्चस्य जीवितं धन्यं, नूनं मम जीवितं व्यर्थम्। हे स्वामिनि, त्वं सदा सौभाग्यवती, अहं तु दैन्ययुक्ता। यावत् कौञ्चस्य पुण्यं तिष्ठति, तावत् तत् पुण्यं क्षीयते। कौञ्चवंशे जात्वा त्वं पुनः दुःखं प्राप्स्यसि। तावत्, त्वं यथेष्टं देवेन्द्रेण सह सुखं भुङ्क्ष्व।" "कियन्ति दिनानि, हे कौञ्चे, त्वं न भविष्यसि, हे धर्मशून्ये?" इति श्रुत्वा, पद्मगन्धा अतिविस्मिता अभवत्। कलहावस्थां परित्यज्य सा तां धर्मचारिणीं प्रणम्य उवाच—"हे पुलोमजासुते, उत्तमवर्णिनि, यदुक्तं त्वया, अद्भुतं खलु।" "हे कौञ्चि, कथय—त्वं का? कुत्र वससि? कथं च अत्र प्राप्ता? सर्वं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि।" पुनः पृच्छति—"कियन्तं कालं मम पुण्यं स्थास्यति?" शची उवाच—"पूर्वं त्वं कौञ्ची आसीः, पक्षिणां मध्ये जाताऽसि, पद्मगन्धिनि। पृथिव्यां वसन्ती त्वं मलिनमांसानि कृमीन् च भक्षयन्ती आसीः। गङ्गातटे रम्ये एकः वटवृक्षः आसीत्। तत्र तव नीडं निर्माय, गृहं कृतवती। कदाचित् तस्मिन्वटवृक्षे कृष्णः सर्पः प्रविवेश। नीडं प्रविश्य त्वां त्वरया दष्ट्वा सर्पेण, त्वं मृत्युम् उपागता। स सर्पः कोपात् सर्वं तव मांसं अददात्। तव अस्थीनि, मांसशून्यानि, तत्रैव शेषाणि। कदाचित् महता वातेन स सर्पः अपि तस्मात् पतितः।" "वटवृक्षः भग्नः सन् गङ्गायां पतितः, मूलेन सह। वटस्य पतनात् गङ्गायां, तव उत्तमानि अस्थीनि गङ्गाजलैः क्षालितानि। यावत् तव अस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति, तावत् तत्रैव तानि सन्ति। तावत्कालं त्वं स्वामिनः सदा प्रिया भविष्यसि। एवं, हे पद्मगन्धे, सर्वं तवाख्यातम्। यस्य पुण्यबलात् शक्रः अपि तव वशे अस्ति। धन्या सा जाह्नवी देवी, यस्याः प्रसादेन, हे कौञ्चि, त्वं पतितैः अपि न स्पृशसि, इन्द्रगणे अपि। तेन पुलोमजा धर्मिष्ठा अपि अपमानिता।" "तस्या: पद्ममुखि छाया नष्टा, सा यथागतं निर्गता। पद्मगन्धा सुरूपा इन्द्रस्य निकेतने स्थितवती। तानि वचनानि तस्या: हृदि सदा जाग्रतीव तिष्ठन्ति। ततः कदाचित्, द्विजश्रेष्ठ, सुरपतिः तस्या: गुणैः तुष्टः सन् उवाच—'वरे वरय, सुश्रोणि, यदिच्छसि।'" पद्मगन्धा उवाच—"त्वं सर्वदेवानां स्वामी, नानास्त्रीपतिः; तथापि मम वशे स्थितः, अन्यस्य वरस्य किम्? यदि पुनः वरं दातुमिच्छसि, देवश्रेष्ठ, तर्हि कृत्या, मनसा, वाचा च मम पुरतः प्रतिज्ञां कुरु।" इन्द्रः उवाच—"आयुः, वित्तं, राज्यं, परिचारकश्च—आज्ञापय, सुन्दरी, अहं दास्यामि। सत्यम्, सत्यम्, पुनः सत्यम्—नात्र संशयः। यद् इच्छसि, मृगाक्षि, तद् दास्यामि।" पद्मगन्धा उवाच—"यदि देवेश, त्वं सत्यमेव तुष्टः, तर्हि गजेन्द्र्याः गर्भे मम जन्म भवतु—एष मे पुनर्वरः।" इन्द्रः उवाच—"मया प्रतिज्ञातं, सुश्रोणि, एष वरः ते दत्तः। तथापि, मम हृदयं बहूनि दुःखानि गतानि; सुन्दरी, त्वां न पश्यन् अहं क्षणमपि न हृष्यामि।" "दीर्घं विरहं कथं सहिष्ये, यः असह्यः? यदा त्वं पूर्णस्तन्या मयि दया दर्शयिष्यसि, तदा, सुशोभने, मम सह अल्पकालं तिष्ठ; अनन्तरं देवराजस्य महत् ऐश्वर्यं कथय।" सा देवानां निकेतने दशसहस्रसंवत्सरं स्थितवती। पद्मगन्धा उवाच—"अनुज्ञां देहि, देवेश, मम मनोरथं साधयितुम्। कर्मभूमिं गमिष्यामि; तव पादद्वयं नमामि।" इन्द्रः उवाच—"तव मम प्रीतिसागरस्य महत्त्वात्, चन्द्रानने, किञ्चित् दिनानि स्थित्वा यथेष्टं यास्यसि।" ततः, क्रीडागृहे तेन सह दिनरात्रम् एकत्र क्रीडन्ती, पद्मगन्धा तत्र त्रयः दशसहस्रसंवत्सरान् स्थित्वा, हृष्टा देवराजं प्राह—"आज्ञां ददातु, गच्छामि पृथिवीम्।" इन्द्रः उवाच—"आलस्यं त्यज, सुश्रोणि, मया सह स्थातुम्। त्वं मम प्राणात् अपि प्रिया; त्वां विना अहं न शक्नोमि।" पद्मगन्धा उवाच—"देवेश, यदा मम पुण्यं क्षीयते, तदा गमिष्यामि पृथिवीं; तदा तव मम च दीर्घः वियोगः भविष्यति। पृथिव्यां गत्वा पुनः स्वर्गं गन्तुमिच्छामि पुण्यलाभाय; कर्मभूमिं गत्वा, येन केनापि प्रकारेण, हे वासव—" एवं सा पुण्यस्य क्षयपर्यन्तं स्वर्गे स्थित्वा, पुनः पुण्यलाभाय भूमौ गन्तुम् उद्यता अभवत्।