श्रीव्यास उवाच— यः कश्चित् प्राज्ञः, अन्तकाले मृत्युं समुपसन्नः, हे द्विजोत्तम, ‘गङ्गा’ इति मुक्तिदायिनीं नाम स्मरति, तस्य सर्वपापानि पतन्ति; स विष्णोः साकेतं गच्छति। यः च गङ्गाजललाञ्छनयुक्तः सन् अन्ते देहं त्यजति, तस्य हरिः सन्तुष्टो भवति। यः गङ्गास्नातकं दृष्ट्वैव श्मशानेऽपि देहं जहाति, स गङ्गायां मृत्युम् आप्नोति, पुनरपि विष्णुलोकम् अधिगच्छति। यावत् गङ्गायां अस्यास्थीनि तिष्ठन्ति, तावत् शरीरस्य स्थितिः, सहस्रैः कल्पैः विष्णोर्लोके पूज्यते। यस्य भस्मास्थिनखकेशाः गङ्गायां निमग्नानि, स विष्णोर्लोके वसति। यावत् गङ्गायां अस्यास्थीनि, तावत् यत् कर्म करोति, तस्य सर्वफलम् अहम् उक्त्वा वदामि—शृणु द्विजोत्तम, एकाग्रचित्तः। एकदा भगवतः शक्रस्य, नानाविभूषणभूषितस्य, कामेन प्रेरितस्य, पद्मगन्धया युवत्या सह क्रीडागृहं गतस्य, तया सुरराजः नानारसोपचारैः सम्यक् सन्तोषितः। तस्याः पद्मनयनायाः पादमूले, सुवर्णमयीष्वन्यपत्नीशय्यायाम्, प्रमुदितः शक्रः कामवशः स्थितवान्। तदा स्वयं शक्रः तस्याः गुणाकर्षितचित्तः, सुवर्णपेटिकां निर्माय तस्यै दत्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे सर्वाभरणभूषिता, शोभनाङ्गी, पौलोमी तत्रैव गृहम् आगता। सा देवपतिं शक्रं तथा स्थितं दृष्ट्वा, क्रोधवशात् वाक्यम् अब्रवीत्। सा शची नाम, सुषमायुक्ता, शक्रं प्रार्थयन्ती एवं वदति—“देव, त्वं सर्वदेवानां स्वामी, किं कर्तुम् इच्छसि? त्वं मम दासीं पद्मगन्धां सुवर्णपेटिकया पूजयसि। सर्वे देवाः तव चरणान् वन्दन्ति, कथं त्वं स्वयं दास्याः पादान् स्पृशसि?” “मधुपः अपि यदा याच्यते तदा गन्धयुक्तः स्यात्, किन्तु कीर्तिं त्यजति। त्वं सर्वतेजसां नाथः, कोटिसुन्दरीनायकः, कथं निन्द्यं कर्म कर्तुम् इच्छसि? गुणहीनां दासीं पद्मगन्धां परित्यज। त्वं शय्यायां राणी, शक्रस्तु तव पादमूले।” एवं सा साध्वी पौलोमी तां बहुधा तिरस्कारम् अकरोत्। तदा पद्मगन्धा, साध्वी सा, क्रुद्धा प्रत्युवाच—“मम गुणदोषौ केवलं स्वामी जानाति; त्वं कस्य अधिकारात् मां निन्दसि? अन्ये अपि द्वाभ्यां नेत्राभ्यां गुणदोषौ पश्यन्ति; सहस्राक्षः अपि दुष्टचित्तः दोषम् एव पश्यति, न तु गुणम्।” “प्रथमं चन्द्रस्य कलङ्कः गुणिनां दृष्टिगोचरः; यः परनिन्दकः, क्रूरः, पापकृत्, स गुणरहितः। यदि अहं गुणहीना, तर्हि तव पतिः त्वां पूजयतु।” इति उक्त्वा, पद्मगन्धा पद्मनयना क्रुद्धा सुवर्णशय्यान् उत्थाय भीषणं रुदितुम् आरब्धा। तदा इन्द्रः स्नेहपूर्वकं प्रार्थयामास—“प्रिये, प्राणेश्वरी, उत्तमस्त्री, मां विना कुत्र गच्छसि? किम् अहं त्वाम् अपराधितवान्? त्वं मम स्वामिनी, अहं तव सेवकः, सेवकस्य धर्मं करोमि। सेवकपत्नी अपि सेविका भवति; त्वं मम वचनं न शृणोषि।” एवं शक्रः मोहितचित्तः उत्थाय, तां रमणीं पुनः अङ्के स्थापयामास। तदा शची पुनरपि व्याजहार—“क्रौञ्चजीवितं धन्यं, मम तु निष्फलं। त्वं सदा सौभाग्यवती, अहं तु दुर्भाग्यवती। यावत् क्रौञ्चस्य पुण्यं, तावत् एव सुखम्; ततः पुण्यं क्षीयते।” “क्रौञ्चवंशे जात्वा पुनः दुःखं प्राप्स्यसि; तावत् इन्द्रेण यथेष्टं रमस्व। हे क्रौञ्चे, कियन्तं कालं त्वं न भविष्यसि, गुणहीनेति?” शच्याः वचनं श्रुत्वा पद्मगन्धा विस्मिता बभूव। सर्वकलहं त्यक्त्वा, सा साध्वी तां प्रणम्य व्याजहार—“हे पुलोमपुत्रि, अद्भुतं त्वया उक्तम्। हे क्रौञ्चि, त्वं काऽसि? कुत्र वससि? कथं अत्र आगता? सर्वं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि। कियन्तं कालं मम पुण्यं स्थास्यति?” शची उवाच—“पूर्वं त्वं क्रौञ्ची आसीः, पक्षिणां मध्ये जाताऽसि, पद्मगन्धयुक्ता। पृथिव्यां वसन्ती, तत्र मलमांसकीटकानि खादसि। गङ्गातटे एकः वटवृक्षः आसीत्। तत्र नीडं कृत्वा त्वं वससि। एकदा कालकूटः सर्पः तत्र प्रविष्टः।” “स नीडं प्रविश्य त्वां दष्ट्वा त्वं तत्क्षणात् मृताऽभूः। कोपितः सर्पः सर्वमांसं भक्षयामास। तव अस्थीनि शेषाणि तत्रैव स्थितानि। एकदा महावातेन स सर्पः अपि वटवृक्षसहितः पतितः। स वृक्षः भग्नः गङ्गायां निमग्नः। तदा गङ्गाजलेन तव अस्थीनि क्षालितानि।” “यावत् तव अस्थीनि गङ्गायां, तावत् तत्रैव तिष्ठन्ति। तस्मिन् काले त्वं सदा पतिसंप्रिया भविष्यसि। हे पद्मगन्धे, सर्वं तव निगदितम्। यस्य पुण्यबलात् शक्रोऽपि तव वशे, सा देवी जाह्नवी धन्या, यस्याः प्रसादेन, हे क्रौञ्चि, एषः सर्वः लाभः।” इति श्रीपद्मपुराणे गङ्गामाहात्म्ये इन्द्रपद्मगन्धाशचीसंवादो विस्तरेण प्रतिपादितः।