गङ्गायाः महिमानं कथयन्, भगवन्तः सूचयन्ति—अन्येषु तीर्थेषु कृतं पापं गङ्गायां स्नानेन विनश्यति, किन्तु या गङ्गायां एव पापं कृतं, तत् क्वापि शमं न याति। अतः शास्त्रविदः गङ्गायां पापं न कर्तव्यमिति निश्चित्य, मनसा, वाचा, कर्मणा धर्मसमुच्चयं आचरितव्यम्। गङ्गायाः सन्निधौ पापनाशनं न केवलं तस्याः तीरे, किं तु पृथिव्यां न कश्चन देशः, न पर्वतः, न वनं, यत्र सा दिव्या नदी पापं न नाशयेत्। तस्मात्, हे जैमिने, गङ्गातटे कृत्वा अन्यत्र क्षणमपि स्थातुं न युक्तम्, शतशः कर्तव्येषु सति अपि। भिक्षां भुक्त्वापि, गङ्गातटे एव स्थितव्यम्, नान्यत्र गन्तव्यम्, राज्यं लब्ध्वापि। ब्रह्महाऽपि यदि गङ्गायां शरीरं त्यजति, स मुच्यते; अन्यत्र सहस्राश्वमेधैः अपि मोक्षः न लभ्यते। यः गङ्गातटे वसति, हरिपूजायां च प्रवृत्तः, स यदि पूर्वजन्मसु हरिं न पूजितवान् अपि, तस्य गङ्गायां भक्तिर्न जायते—इति पुनः पुनः अहं मानवांश्च श्रावयामि। यः गङ्गास्नानं कृत्वा, परमं पदं प्राप्नोति; यः मरणकाले ‘गङ्गा गङ्गा’ इति उच्चारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः, दिव्यसंवत्सराणां दशसहस्राणि स्वर्गे वसति। यस्य मरणकाले गङ्गाकथाऽपि आरभ्यते, स विष्णोः धाम प्राप्नोति, सर्वदोषविनिर्मुक्तः। यः मरणकाले ‘गङ्गा’ इति मुक्तिदायिनीं नाम स्मरति, तस्मिन् हरिः प्रसन्नो भवति; यः मरणसमये गङ्गाजलचिह्नं धारयति, अथवा गङ्गास्नातारं दृष्ट्वा शरीरं त्यजति, स श्मशाने अपि गङ्गायां मृत्युमवाप्नोति। यावत् अस्य अस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति, तावत् शरीरस्य स्थितिः, सहस्रयुगानि विष्णुलोके पूज्यते। यस्य भस्म, अस्थि, नख, केशाः अपि गङ्गायां निमग्नाः, स विष्णोः धाम्नि वसति। यावत् अस्थीनि गङ्गायां सन्ति, तावद् यत् कर्म करोति, तस्य समग्रं फलम् अहं वदामि—शृणु, हे द्विजोत्तम, एकचित्तः। एवं गङ्गामाहात्म्यं प्रवर्तमाने, एकदा भगवांश्चक्रीन्द्रः शक्रः, नानाविधानाभरणैः भूषितः, कामेन प्रेरितः, पद्मगन्धायाः युवत्याः सौरभ्ययुक्तया सह क्रीडागृहं गतः। सा पद्मगन्धा सौरभ्ययुक्ता, नवयौवनप्राप्ता, नानारतिसुखैः देवराजं तुष्टाव। तदा शक्रः, सहपत्नी सुवर्णमय्याः शय्यायां, तस्याः मृगशावनेत्रायाः पादयोः समीपे, कामवशात् सन्तुष्टः तस्थौ। ततः शक्रः, तस्याः गुणैः आकर्षितचित्तः, सुवर्णपेटिकां निर्माय तस्यै दत्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, सर्वाभरणभूषिता, शोभायुक्ता, पौलोमी स्वयमेव तत्र गृहे आगता। शक्रं तथा स्थितं दृष्ट्वा, देवानां स्वामिनं, पौलोमी कोपवती बभूव, सुष्ठु रूपवती सा वाक्यमब्रवीत्— “किं त्वं, देव, सर्वदेवाधिप, मम प्रिय, करोषि? या स्त्री मम दासी, तस्यै सुवर्णपेटिकां ददासि। सर्वे देवाः शिरांसि नत्वा तव पादान् स्पृशन्ति, कथं त्वं, प्रभो, पद्मगन्धायाः, दास्याः पादान् स्पृशसि? भ्रमरः अपि याचितः सुरभिमान् भवति, किंतु कीर्तिं नाशयति; त्वं तु, अनन्तसुन्दरीणां पतिः, तेजस्विनां स्वामी, कथं तादृशं निन्द्यं कर्म करोति? गुणहीनां दासीं पद्मगन्धां त्यक्त्वा, दूरं कुरु। त्वं शय्यायां रानी, शक्रस्तु तव पादयोः।“ इत्येवं पौलोमी तां नारीं बहुधा तिरस्कृतवती। ततः पद्मगन्धा, सा सती, कोपेन प्रत्युवाच—“स्वामी एव मम गुणदोषौ जानाति। त्वं किं प्रमाणेन मां निर्गुणां तिरस्करोषि? अन्ये द्वाभ्यामपि लोचनाभ्यां गुणदोषौ पश्यन्ति; सहस्रलोचनः अपि दूषणदृष्ट्या दोषमेव पश्यति, गुणं न। चन्द्रस्य दोषः पूर्वं गुणिनां दृश्यते; या हिंस्रवाचः, क्रूरा, दुष्टस्वरूपा, सा गुणहीना। यदि अहं निर्गुणा, तर्हि तव पतिः त्वां पूजयतु।” एवमुक्त्वा, सा पद्मगन्धा, पद्मलोचनाभ्याम्, कोपेन, सुवर्णशय्यां त्यक्त्वा, महान् विलापं कृत्वा उत्तस्थौ। इन्द्रः सः तामुवाच—“प्रिये, प्राणेश्वरी, स्त्रीषु श्रेष्ठे, मां विना कुत्र गच्छसि? किं मया ते किमपि दुष्कृतं? ब्रूहि, सुन्दरी। नूनं अहं तव दासः, दासकृत्यानि करोमि च। दासपत्नी दासी भवति; त्वं मम वचनं न शृणोषि।” एवं शक्रः, मोहवशात्, उत्ताय, तां सुन्दरीं पुनः स्वाङ्के स्थापयामास। शची तु, “कौञ्चपक्षिणः जीवितं धन्यं, मम तु निष्फलम्। त्वं सदा सौभाग्यवती, अहं तु दुर्भाग्यवती। कौञ्चस्य यावत् पुण्यं तावत् तस्य क्षयो भविष्यति; कौञ्चवंशे जात्वा पुनः दुःखं प्राप्स्यसि। तावत्, यथेष्टं, देवेन्द्रेण सह सुखं भुङ्क्ष्व। कौञ्च, त्वं कियत् कालं न भविष्यसि, हे निर्गुणे?” एवं श्रुत्वा, पद्मगन्धा विस्मिता बभूव। कलहं परित्यज्य, सा तां सतीं प्रणम्य उवाच—“हे पुलोमात्मजे, हे विशुद्धे, यदुक्तं त्वया, तद्विस्मयकरम्।