भीष्म उवाच— हे जयमिने! गङ्गया सर्वदानानि दत्तानि, सर्वयज्ञाः क्रियन्ते, विष्णुश्च पूज्यते, यथा मातरि भक्त्या, तथा गङ्गायाम्। या गङ्गायां धर्म्याणि कर्माणि क्रियन्ते, तानि सर्वाणि तस्य पुरुषस्य अक्षयानि भवन्ति। यः कश्चिद् भक्त्या प्रवहन्तीं गङ्गां दृष्ट्वा, उत्तिष्ठति तस्य जलं प्राप्नोति, स सहस्राश्वमेधफलमवाप्नोति। यः तु गङ्गायां स्थित्वा भक्त्या न तिष्ठति, तस्य नित्यं तिर्यग्योनिषु जन्म जन्मनि भवति। यः गङ्गाजलं सम्प्राप्य भक्त्या न गृह्णाति, तस्य दशमिल्यजन्मार्जितं पुण्यं क्षणेन विनश्यति। ब्राह्मणः यः कञ्चन गङ्गातटं गन्तुमिच्छन्तं निवारयति, स कुलीनोऽपि रौरवकं नरकं गच्छति। यः गङ्गातटे मूत्रपुरीषं त्यजति, तस्य शतयोजनकल्पेष्वपि न प्रायश्चित्तं विद्यते। यः गङ्गातटे कफं, लाला वा, मलं, अश्रूणि वा निक्षिपति, स निश्चितं नरकवास्य भवति। यः गङ्गायां अन्नशेषं वा कफं वा निक्षिपति, स घोरं नरकं याति, ब्रह्महत्या पापं च प्राप्नोति। यः मूढः गङ्गातटे पापं करोति, तस्य तदपि पापं नाशं न याति, अन्यत्र तीर्थेभ्यः निवारणं नास्ति। अन्येषु तीर्थेषु कृतं पापं गङ्गायां नश्यति, गङ्गायां कृतं तु क्वापि न शम्यति। अतः शास्त्रविदः गङ्गायां पापं न कुर्युः; कर्मणा, मनसा, वाचा धर्मसंचयः कर्तव्यः। नास्ति भूमिर्न पर्वतानि न वना, यत्र गङ्गा सन्निधानेन पापं न नाशयति। हे जयमिने! गङ्गातटं त्यक्त्वा अन्यत्र न किञ्चिदपि स्थेयम्, शतकार्येष्वपि क्षणमपि न यावत्। भिक्षान्नं भुक्त्वापि गङ्गातटे स्थेयम्; न क्षणमपि अन्यत्र गन्तव्यम्, राज्यमपि लब्ध्वा। ब्राह्मणहन्ता अपि गङ्गायां शरीरत्यागेन मुक्तिं लभते; अन्यत्र सहस्राश्वमेधैः अपि न मुच्यते। यः गङ्गातटे निवसति, हरिभक्त्या युक्तः, स पूर्वजन्मसु हरिं न पूजितवानपि स्यात्, तस्य गङ्गायां भक्तिरुत्पद्यते। हे मानवाः, शृणुत, पुनः पुनः वदामि—यस्मिन् न गङ्गायां भक्तिरुत्पद्यते। गङ्गास्नानानन्तरं परमं पदं लभ्यते; यः मरणकाले ‘गङ्गे गङ्गे’ इति उच्चारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः दशसहस्रयुगपर्यन्तं स्वर्गे वसति। मरणकाले गङ्गाकथायाः आरम्भः यस्य भवति, स विष्णोः धाम प्राप्नोति, सर्वमलानि पतितानि। मरणकाले यः गङ्गानामस्मरणं करोति, स हरिं तुष्टिं प्राप्नोति; यः गङ्गाजललाञ्छनयुक्तः मरणकाले भवति, यः गङ्गास्नायिनं दृष्ट्वा शरीरं त्यजति—even श्मशाने—स गङ्गायां मरणं लभते। यावत् अस्य अस्थीनि गङ्गायां सन्ति, तावत् शरीरं तिष्ठति, सहस्रकल्पान्यपि विष्णुलोके पूज्यते। यस्य भस्म, अस्थि, नख, केशाः अपि गङ्गायां निमग्नानि, स विष्णुलोके वसति। यावत् अस्थीनि गङ्गायाम्, तावत् यानि कर्माणि कृतानि, तेषां सर्वं फलं सम्प्राप्तम् इति श्रुणु, द्विजोत्तम। एकदा भगवतः शक्रः, नानाविभूषणभूषितः, कामयमानः, पद्मगन्धायाः युवत्याः सह क्रीडागृहं गतः। सा पद्मगन्धा, नवयौवनेन युक्ता, रसान्विता, नानाविधैः सुखैः देवेन्द्रं तुष्टाव। तदा तस्याः चरणयोः, काञ्चनमय्यां पर्यङ्कायाम्, शक्रः कामवशेन तुष्टः स्थितवान्। शक्रः तस्याः गुणैः आकृष्टचित्तः, काञ्चनपेटिकां निर्माय तस्यै दत्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, सर्वाभरणभूषिता, सौम्या, पौलोमी स्वयमेव तत्र गृहे आगता। शक्रं तथा स्थितं दृष्ट्वा, सर्वदेवपतिं, पौलोमी महाक्रुद्धा बभूव, सुशोभना वाक्यं च प्रोवाच। शची (पौलोमी) उवाच— हे देव! किं करोति त्वम्, सर्वदेवाधिपते? त्वं स्वदासीमात्रायै काञ्चनपेटिकां ददासि। सर्वे देवाः शीर्ष्णा प्रणमन्ति, तव पादस्पर्शं कुर्वन्ति; कथं त्वं, प्रभो, पद्मगन्धायाः दासीपादयोः स्पर्शं करोति? मधुकरः अपि याचितः गन्धयुक्तो भवेत्, किं तु यशः नश्यति; त्वमपि, अनन्तसुन्दरीपतिः, सर्वतेजसां नाथः, कथं एवं निन्द्यं कर्म करोति? हीनगुणां दासीं पद्मगन्धां दूरतः त्यज। त्वं रानी शय्यायाम्, शक्रः तव पादयोः। व्यास उवाच— एवं सती धर्मपत्नी पौलोमी ताम् अनेकधा तुदति स्म। तदा पद्मगन्धा, सा कुलवती, क्रुद्धा वाक्यमब्रवीत्—‘स्वामिन एव स्वगुणदोषौ जानाति। त्वं किं प्रमाणेन मां निर्गुणां तुदसि? अन्ये अपि द्वाभ्यां नेत्राभ्यां गुणदोषौ पश्यन्ति। सहस्राक्षः अपि दुष्टचित्तः दोषमेव पश्यति, न तु गुणम्; यथा लोकेषु दोषाः व्याप्नुवन्ति, न तु गुणाः।