दीपदानस्य माहात्म्यं परममस्ति। यः दीपं ददाति, सः तेजोऽधिगच्छति; अक्षयधनं प्राप्नोति; ज्ञानं लभते; परमं सुखं च आप्नोति। दीपदानात् पुण्यं, शुद्धं विशालं च विद्यां, उत्तमं स्वास्थ्यं, परमां समृद्धिं च प्राप्नोति—अत्र न किञ्चित् संशयः। दीपदातुः सौभाग्यलक्षणा पत्नी लभ्यते, पुत्राः पौत्राः प्रपौत्राश्च, अक्षिन्नवंशश्च सिध्यति। ब्राह्मणः दीपदानात् परमं ज्ञानं प्राप्नोति, क्षत्रियः परमं राज्यं, वैश्यः सर्वं धनं पशून् च, शूद्रः सुखं प्राप्नोति। कन्यापि दीपदानात् सर्वलक्षणयुक्तं पतिं, दीर्घायुष्यम्, पुत्रान् पौत्रांश्च लभते। युवत्याः दीपदानबलात् कदापि विधवत्वं न भवति, न च वियोगः जायते। दीपदानाद् व्याधयः क्लेशाश्च न सञ्जायन्ते; भीतः निर्भयः भवति, बद्धः बन्धनात् मुच्यते। दीपदानव्रतं यः समाचरति, सः ब्रह्महत्याादिपापेभ्यः विमुच्यते—एष ब्रह्मणः वचनम्, अत्र न संशयः। यः वर्षमेकं हरये नित्यदीपं धारयति, तेन चान्द्रायणकृच्छ्रयोः पुण्यं लभ्यते। ये भक्त्या हरिं पूजयित्वा वर्षमेकं दीपं धारयन्ति, ते धन्याः महात्मानः; तैः जन्मफलमपि प्राप्यते। ये लोके दीपवर्तिं केवलं पश्यन्ति, तेऽपि देवैरप्यदुरलभं परमं पदं गच्छन्ति। ये यथाशक्ति तैलवर्तिं च दीपे स्थापयन्ति, ते परमं स्थानं प्राप्नुवन्ति। दीपस्य शमने कोऽपि तं पुनरुत्थापयितुं न शक्नोति; अन्यलोकवासिनः अपि तस्य दर्शनात् फलभागिनो भवन्ति। यः कश्चित् तैलमल्पमपि याचित्वा विष्णवे दीपं करोति, सः पुण्यं प्राप्नोति। नीचतमोऽपि जनः कृताञ्जलिः विष्णोर्दीपस्य प्रज्वलनं पश्यन् विष्णुलोकं गच्छति। यः स्वयमेव वा संकल्पपूर्वकं दीपं प्रज्वालयति, सः सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुलोकं प्राप्नोति। अत्रापि प्राचीनमेकं आख्यानं श्रूयते, यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापविनाशः स्यात्। सरस्वत्याः शोभनतीरे सिद्धाश्रमाख्ये आश्रमे कश्चन ब्राह्मणः कपिलो नाम वसति स्म, यः वेदपारगः आसीत्। सः व्रतैः उपवासैश्च युक्तः, दरिद्रः, श्रोत्रियश्च, भिक्षया कुलं पालयन् जीवितं यापयति स्म। सः व्रतानि उपवासांश्च कृत्वा विष्णुं पूजयामास; सम्यक् पूज्य विष्णुं, सदा दीपं प्रज्वालयति स्म। सः तैलं गृहं नीत्वा केशवं पूजयित्वा, परया भक्त्या हरिं तुष्ट्वा दीपं प्रज्वालयामास। एवं स महात्मा कपिलः यदा नित्यं दीपव्रते प्रवृत्तः, तदा तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रा मार्जारः सर्वदा मूषकान् खादति स्म। सः भोजनार्थं अहर्निशं तत्रागच्छत्; भोजनासक्तचित्तः सः सदा नारायणस्य पुरतः स्थित्वा मूषकान् अपश्यत्। ब्राह्मणगृहे ये मूषकाः तैलार्थं वा वर्तिहरणाय आगच्छन्ति, तान् सः मार्जारः खादति स्म। सः सदा ध्याननिष्ठः विविधान् मूषकान् खादन् तत्र वर्तते स्म। कालेन किञ्चिदतीते एकादश्यां दिने स पिङ्गलः ब्राह्मणः स्वगृहे शुद्धः, भार्यया सह उपवासं कृत्वा अच्युतं पूजयामास। ततः जागरणं कृत्वा गीतनृत्यपरायणः बभूव; मध्यरात्रौ सः निद्रया मोहितः अभवत्। तदा तीक्ष्णदंष्ट्रः शीघ्रपादः मार्जारः तत्र आगतः; सः गृहकर्णे स्थित्वा नैवेद्यं पश्यन् तिष्ठति स्म। सः दीपस्य मन्दप्रदीपस्य वर्तिहर्तारं मूषकं द्रष्टुम् अर्हति स्म। मूषकः तैलपानाय आगतः; सः मार्जारः उत्पत्य, मूषकः स्वगुहां प्रविश्य, पादेन वर्तिं स्पृष्ट्वा दीपं सम्यक् प्रज्वालयामास। तैलपात्रं च स्रवितम्, तस्मिन्नह्नि दीप्तिर्जज्ञे; ब्राह्मणः अपि तदा निद्रां विहाय प्रबुद्धः अभवत्। मार्जारः अपि तस्मिन्रात्रौ मूषकभक्षणे जाग्रतः स्थितः; प्रातः स्फुटे सः द्विजः नित्यकर्माणि अकरोत्। ततः सः स्वबान्धवैः सह उपवासभङ्गं कृत्वा, महात्मा कपिलः तस्य व्रतस्य अनुवर्तनं कृतवान्। सः पुत्रान् पौत्रांश्च, अप्रतिमं धनधान्यं, आरोग्यं, परमसंपदं, महद्भाग्यं च प्राप्नोत्। दीपव्रतबलात् कपिलः मोक्षं लब्धवान्; आदित्यचन्द्रमण्डलान् अतीत्य, सः परमात्मना दीपप्रभारूपेण नियुक्तः अभवत्। कालेन मूषकः अपि स्वगुहायाम् मृत्युमुपगतः। सः दिव्येन विमाननेन, देवगन्धर्वसंयुतः, अप्सरोगणवृतः, विद्याधरैः सहितः, जयशब्दैः मङ्गलैश्च स्तूयमानः, नागैः पूजितः विष्णुलोकं गतः। कोट्यर्बुदसंख्यायाम् कल्पेषु, शतलक्षेषु च, सः बहूनि सुखानि भुक्त्वा, अन्ते भूमौ राजा जातः। सः सुधर्मा नाम्ना, धर्मात्मा, देवब्राह्मणपूजकः, सुन्दरः, भाग्यवान्, महाबलपराक्रमी च अभवत्।