सूत उवाच— महर्षे, एतानि सर्वाणि विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, मम हि परमं कौतूहलं जातम्। त्रिषु लोकेषु त्वदन्यः कोऽपि न समर्थः सम्यगेतद्व्याख्यातुम्। व्यास उवाच— उत्तमं प्रश्नं पृष्टवानसि, द्विजोत्तम! नूनं शुद्धं ते मनः, यत् त्वया श्रद्धया रहस्योपदेशस्य श्रोतुमिच्छा जाताऽस्ति। भगीरथ्याः पुण्यानि न खलु पूर्णतया वर्णयितुं शक्यन्ते, तस्मात् संक्षेपेण वक्ष्यामि— एकचित्तेन शृणु। यः सः मन्दं मन्दं ‘गङ्गा’ इति द्विस्वरं जपति, तमेव पवित्रं मुक्त्वा पापात् महौषधरसस्यान्तं गच्छन्तम् अहं मन्ये। गङ्गा सर्वत्र सुलभा, किन्तु त्रिषु स्थलेषु दुर्लभा— गङ्गाद्वार, प्रयाग, गङ्गासागरसंयोगे च। गङ्गाद्वारे रम्ये सर्वे देवा इन्द्रसहिताः समागत्य स्नानदानादिकानि कर्माणि कुर्वन्ति। तत्रैव दिव्यसंयोगेन ये जन्तवः— मनुष्याः, पशवः, कीटादयः— देहमुत्सृजन्ति, ते परमं पदं यान्ति। अथ ब्राह्मणश्रेष्ठ, पुरातनं चरितं शृणु; तस्य सम्यग्वर्णनमात्रेण सर्वपापैः विमुच्यते। सोमवंशे राजा कश्चित् मनोभद्र नाम्ना, धर्मज्ञः, पृथिव्यां बलवान् अभूत्। तस्य पत्न्याभूत् हेमप्रभा नाम्ना, मधुरभाषिणी, पतिसत्ता, सुभगा, सर्वलक्षणसमन्विता। स राजा सर्वान् शत्रून् संग्रामे निहत्य, सपञ्चद्वीपां समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं शशास। कदाचित् स भूमिपालः मन्त्रिणः समाहूय सभायां मधुरया वाचा प्रोवाच, यशस्वी सन्। मनोभद्र उवाच— मन्त्रिणः, मया पृथिवी रक्षिता, सर्वे शत्रवः पुत्रबलवाहनैः सहिताः निहताः। स्वकुलं रक्षितं, विप्राः दानेन तुष्टाः, सर्वे देवा पुत्रबलवाहनैः सहिताः पूजिताः। यज्ञैः दानैः कुलं रक्षितं, किन्तु अयं जरावस्थया सर्वं बलं नष्टम्। दुर्बलः सन् किंचिदपि कर्म कर्तुं न शक्नोमि; शक्तिहीनस्य नरस्य राजतेजः न शोभते। यथा नारी सर्वाभरणैः भूषिता, जराङ्गी चेद्, तथैव; यावत् शक्तिः, तावत् सर्वे शत्रवः भयभीताः। शक्त्यभावे तु, सुनेत्रा अपि, गुणसम्पन्ना अपि, तां न कामयन्ते, येषां चेतांसि पूर्वं तस्यां स्थितानि। पृथिवी अपि वृद्धं राजानं परित्यजति, यथा स्वच्छन्दा स्त्री रक्षकम्। भक्त्या सर्वे गुणाः लभ्यन्ते, कीर्त्या च महान् यशः। दानेन परं श्रेयः, बलेन भूमिः लभ्यते; शक्तिहीनः कृपणोऽपि नूनं रिपुभिः वश्यः। स राजा, रिपूनां प्रीतिकर, मूर्खवाक्यं गृह्णाति; तस्मात् अहं इच्छामि राज्यं श्रेष्ठमन्त्रिषु विभागयितुम्। यदि सर्वेषां सम्मतिः अस्ति, तत् द्वयोः पुत्रयोः दातुमिच्छामि। मन्त्रिण उचुः— राजन्, यत् त्वया राज्यनीतिसम्पन्नं उक्तं, तत् अस्माकं मतमपि; नात्र संशयः। ततः राजाज्ञया तौ द्वौ उत्तमौ पुत्रौ सभां समुपेत्य स्थितौ। तयोः पुत्रयोः नामानि वीरभद्रः यशोभद्रश्च, सर्वगुणसम्पन्नौ, स्निग्धभाषिणौ। सदा पितरं भक्त्या सेवमानौ, शान्तौ, बलिनौ, धर्मनिष्ठौ। ततो राजा, नीतिशास्त्रविशारदः, सहसा सर्वं राज्यं विभाग्य ताभ्यां दत्तवान्। तस्मिन्नेव काले, गृध्रः स्वया भार्यया सह, तत्रैव सभायां समुपविवेश। तौ दृष्ट्वा विहङ्गमौ प्रमोदिताः अभवन्। राजा उवाच— किं शुभकारणेन आगतौ युवाम्? गृध्र उवाच— अहं गृध्रः अस्मि, भूमिपते, एषा च मे भार्या, रिपुतापन। तव पुत्रयोः सौख्यदर्शनाय हर्षेण आगतः अस्मि; पूर्वजन्मनि तयोः महद् आपद् दृष्टा। अस्मिन्नेव जन्मनि तयोः सौख्यं द्रष्टुम् आगतः अस्मि। गृध्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, राजा विस्मयग्रस्तचित्तः पुनः मुनिम् अपृच्छत्। राजा उवाच— गृध्र, असाधारणं वचनं त्वत्तः श्रुतम्; कथं तयोः पूर्वचरितं जानासि? यदि सत्यम्, तर्हि सर्वमाख्याहि। गृध्र उवाच— राजन्, द्वापरयुगे तौ गारसङ्गर नाम्नौ चाण्डालौ, सत्यघोषस्य पुत्रौ, आस्ताम्। तौ स्वगृहे मृत्युमुपेत्य, यमदूताः तीक्ष्णदंष्ट्राः सहस्रशः पाशपाणयः तौ मदोन्मत्तौ चमरीकर्दमेन बद्ध्वा यमलोकं नयितुम् आगमन्। तौ कठिनेन मार्गेण यमालयं नीत्वा, धर्मराजः चित्रगुप्तं प्रोवाच। धर्मराज उवाच— चित्रगुप्त, तयोः सर्वं आचरणं विचारय। ततः चित्रगुप्तः सर्वाणि कर्माणि, शुभाशुभानि, मूलतः परीक्ष्य, अन्तकं प्रति अवदत्। चित्रगुप्त उवाच— सत्यं, वीर्यशालिन्, तौ धर्मनिष्ठौ, महाकामिनौ। यदि किञ्चिदपि पापं, सर्वं कर्म परीक्षितम्। तौ स्वयमेव दानं कृतवन्तौ, किन्तु न द्विजातये। एवमेतस्मात्, राजन्, तौ नरकं यास्यतः।