एवं श्रीपद्ममहापुराणस्य उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे द्विशतद्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः, "कृष्णस्य स्वधामगमनवर्णनम्" इति समाप्तः। ततः अनन्तरं, जैमिनिः व्यासं प्रति उवाच— "भो भगवन्, क्रियायोगस्य स्वरूपं तत्त्वतः ब्रूहि। क्रियायोगं त्वत्तः ज्ञातुमिच्छामि।" व्यासः उवाच— "ब्राह्मण, मनुष्यशरीरं लोके दुर्लभम्। शरीरलाभे कृतार्थः पण्डितः मोक्षहेतोः योगमाचरेत्। क्रियायोगः ध्यानयोगश्च उभयमपि योगशब्देनोच्येते; तत्र क्रियायोगः प्रथमः, यं यः आचरति, स सर्वान् कामान् लभते। द्विजश्रेष्ठ, गङ्गास्नानं, विष्णुपूजनं, दानकर्म, ब्राह्मणभक्तिः, एकादश्याः व्रतम्, आमलकीतुलसीयोः भक्तिः, अतिथिपूजनं च—एतानि क्रियायोगाङ्गानि संक्षेपेणोक्ता। क्रियायोगे निष्ठया सिद्धिः, ध्यानयोगेन च परिपूर्णता; क्रियायोगपरायणः विष्णोः परमं पदं प्राप्नोति।" ततः जैमिनिः पुनरुवाच— "भगवन्, ये क्रियायोगस्य अङ्गानि उक्तानि, तेषां माहात्म्यं विस्तरेण कथय। गङ्गायाः पुण्यं किम्? विष्णुपूजनस्य फलम्? दानानां श्रेष्ठता का? द्विजानां भक्तिः कति प्रकारा? एकादश्याः फलम्? धात्रीतुलस्योः भक्तिः, अतिथिपूजनं च—एतानि सर्वाणि विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। त्रिषु लोकेषु त्वदन्यः कश्चन न शक्नोति एतत् स्पष्टयितुम्।" व्यासः सस्मितं प्रत्युवाच— "साधु, साधु, द्विजश्रेष्ठ! नूनं ते मनः शुद्धम्, श्रद्धा च जिज्ञासा च अस्ति, यतः एतत् गुह्यं श्रोतुमिच्छसि। भागीरथ्याः पुण्यं पूर्णतया वर्णयितुं न शक्यते; अतः संक्षेपेण कथयामि, एकचित्तेन शृणु। यो जनः 'गङ्गा' इति द्विस्वराक्षरं मृदु उच्चारयति, स पापात् विमुक्तः तत्त्वामृतं प्राप्नोति। गङ्गा सर्वत्र सुलभा, किन्तु गङ्गाद्वार, प्रयाग, समुद्रसङ्गमे तु दुर्लभा। गङ्गाद्वारे सर्वे देवाः सह इन्द्रेण स्नानदानादिकं कुर्वन्ति। तत्र ये जनाः—मानवाः, पशवः, कीटाः वा—देहं त्यजन्ति, ते दिव्यव्यवस्थया परमं पदं प्राप्नुवन्ति।" "ब्राह्मणश्रेष्ठ, इदानीं पुरातनं चरितं शृणु, यस्य केवलं श्रोत्रेण सर्वपापविमुक्तिः स्यात्। सोमवंशे जातः मनोभद्र इति नाम राजा आसीत्, स सर्वधर्मविद्, बलवान् च। तस्य पत्नी हेमप्रभा नाम, मधुरभाषिणी, पतिसत्ता, महाभाग्या, सर्वलक्षणसमन्विता च। स राजा सर्वान् शत्रून् युद्धे जित्वा, द्वीपसमुद्रयुतां पृथिवीं शशास। एकदा स पृथिवीपालः मन्त्रिणः आहूय, सभायां स्निग्धया वाचा वदन्, प्रख्यातः सन्, इदं वचनमुवाच—" "मन्त्रिणः, मया सम्पूर्णा पृथिवी रक्षिता, सर्वे शत्रवः पुत्रबलवाहनैः सह निहताः। स्वकुलानि रक्षितानि, ब्राह्मणाः दानेन तृप्ताः, देवाः च पुत्रबलवाहनैः पूजिताः। यज्ञैः कुलं रक्षितम्, यथायोग्यं दानं कृतम्; किन्तु एषा वृद्धावस्था मम सर्वं बलं हरति। दुर्बलं मां किंचित् कर्म कर्तुमपि न शक्यते; निर्बलस्य नृपतेः तेजः न शोभते।" "यथा सर्वाभरणभूषिता वृद्धाङ्गिनी स्त्री न शोभते, तथा निर्बलः राजा; यावत् बलं तावत् सर्वे शत्रवः भीता भवन्ति। बलाभावे, सुलोचना अपि तां न इच्छन्ति, गुणसम्पन्नां पूर्वं मनोहरां च। वृद्धं नृपतिं पृथिवी परित्यजति, यथा स्वच्छन्दा कन्या स्वपालकं त्यजति। भक्त्या सर्वे गुणाः लभ्यन्ते, पुण्येन महाकीर्तिः। दानेन परमं श्रेयः, बलात् पृथिवी; यो निर्बलः, स शत्रुभिः अधीनः। मूढवचनमात्रग्रहणशीलः राजा रिपूनां प्रियः। अतः अहं राज्यं उत्तमान् मन्त्रिभ्यः वितरितुमिच्छामि। द्वयोः पुत्रयोः राज्यं दातुमिच्छामि, यदि यूयं अनुमोदध्वम्।" मन्त्रिणः ऊचुः— "राजन्, यत् त्वया राज्यशास्त्रज्ञेन उक्तं, तत् अस्माकं मतमपि। अत्र न संशयः।" ततः राजाज्ञया तौ उत्तमपुत्रौ सभामुपेत्य, वीरभद्रयशोभद्रौ नाम, सर्वगुणसम्पन्नौ, सौम्यवाक्यौ। पितृभक्तौ, शान्तौ, बलिनौ, धर्मनिष्ठौ। ततः स राजा, राज्यशास्त्रविशारदः, कुतूहलात् सम्पूर्णं राज्यं विभज्य ताभ्यां दत्तवान्। एतस्मिन्नन्तरे, द्वौ गृध्रौ स्वभार्यया सह तत्र सभायामुपविशताम्। तयोः आगमनं दृष्ट्वा, पक्षिणः प्रहृष्टाः। राजा उवाच— "किमर्थं शुभकारणेन आगतम्?" गृध्रः प्रत्युवाच— "अहं गृध्रः, एषा च मम भार्या। त्वदीयराजपुत्रयोः सौख्यं द्रष्टुमागतः। पूर्वजन्मनि तयोः महद् आपद् दृष्टा। अस्मिन्जन्मनि तयोः समृद्धिं द्रष्टुमागतः।" एवं गृध्रस्य अद्भुतवचनं श्रुत्वा, राजा विस्मयाकुलचित्तः, पुनः मुनिम् अपृच्छत्।