प्रसेनः उक्तवान्—“एष रत्नं सदा नष्टं सुवर्णं उत्पादयति; अतः अहं कस्यापि स्यामन्तकं दातुं न अर्हामि।” तस्य भावं ज्ञात्वा श्रीकृष्णः मौनं धृतवान्। कदाचित् कृष्णः सर्वैः श्रेष्ठैः यादवैः सह वन्यविलासाय वनं गतः। स महावने प्रसेनं अन्यांश्च वीरांश्च प्रवेशयामास; सहस्रशः जनाः पशुशिकाराय अनुगता। प्रसेनः एकाकी महावनं दूरं गत्वा सिंहः तम् दृष्ट्वा समीपमागतः, हत्वा रत्नं गृहीत्वा निर्गतः। तं सिंहं बाहुभ्यां हत्वा महावीरः रत्नं गृहीत्वा शीघ्रं दिव्यस्त्रीभिः सेव्यमानायां गुहायां प्रविष्टः। सूर्यास्ते जाते, वासुदेवः स्वजनैः सह चतुर्थ्यां चन्द्रोदयं दृष्ट्वा स्वनगरं प्रविष्टः। ततः सर्वे नगरवासिनः आपस्मिन् कृष्णं विषये कथयन्तः—“गोविन्दः प्रसेनं वनं गत्वा शिकाररूपेण हत्वा स्यामन्तकं रत्नं गृहीत्वा निर्गतः।” द्वारकावासिनां वचनं श्रुत्वा हरिः, मूढैः दूषितः न भवेत् इति भीत्या यादवैः सह वनं गत्वा सिंहेन हतः प्रसेनः तेषां सर्वेषां दर्शितः। तत्रैव आत्मशुद्धिं प्राप्त्वा महाबलं स्थित्वा, एकाकी शार्ङ्गधनुष्मन् गदापाणिः घनं वनं प्रविष्टः। महागुहां दृष्ट्वा कृष्णः अनिश्चितः सन् प्रविष्टः; तत्र रत्नैः प्रकाशिते विशुद्धगृहे, जाम्बवतः पुत्रस्य धायूः तं शिशुं झूलायां स्थापयित्वा रत्नं झूलायाः पुरतः धारयन्ती हर्षेण झूलयन्ती गायन्ती च। “सिंहः प्रसेनं हत्वा, सिंहः जाम्बवता हतः; सौम्य शिशो, मा रुदः, एष ते स्यामन्तकः।” इति उक्तम्। एतत् श्रुत्वा वीरः वासुदेवः शङ्खं नादयामास; तस्य महानादं श्रुत्वा जाम्बवत् तत्र निर्गतः। तयोः मध्ये दशदिनानि अनवरतं भीषणं युद्धं अभवत्, वज्रसमानैः मुष्टिभिः सर्वभूतानां भयङ्करम्। कृष्णस्य बलवृद्धिं स्वस्य च बलक्षयं दृष्ट्वा जाम्बवत् पूर्वं परमात्मनः वचनं स्मृतवान्—“एष रामः स्वयं धर्मरक्षणाय पुनः अवतीर्णः; मम प्रियं सम्पादयितुं प्रभुः आगतः।” एवं ज्ञात्वा, युद्धं समाप्त्य, भल्लूकाधिपः समाहितहस्तः गोविन्दं विस्मयेन पप्रच्छ—“त्वं कः?” युद्धं स्थगयित्वा शौरिः गम्भीरया वाचा उक्तवान्—“अहं वासुदेवपुत्रः वासुदेवः।” “त्वं मम स्यामन्तकं रत्नं निर्भयेन गृहीत्वा; तत् शीघ्रं प्रतिपादय, अन्यथा मृत्युः ते भविष्यति।” एतत् श्रुत्वा जाम्बवत् हर्षितः, प्रणम्य, केशवं विनयेन उक्तवान्—“भगवन्, त्वां दृष्ट्वा अहं धन्यः, मम कार्यं सिद्धम्; पूर्वजन्मनि अहं तव दासः, देवकीपुत्र।” “गोविन्द, यद् युद्धं पूर्वं इच्छितम्, तत् त्वया सम्पादितम्; मया मोहात् कृतं युद्धं वस्तुतः त्वया कृतम्। अतः विश्वेश, करुणासिन्धो, नित्य, तद् क्षम्यताम्।” एवं उक्त्वा, पुनः पुनः प्रणम्य, जाम्बवत् भगवन्तं रत्नमण्डिते सिंहासन उपवेशयामास। शुद्धजलैः यादववंशजस्य पद्मसमानि पादौ प्रक्षाल्य, मधुपर्कविधिना पूजां कृतवान्। दिव्यवस्त्रैः भूषणैः च पूजां विधिवत् कृत्वा, कन्यां जाम्बवतीं नाम सुन्दरीं कृष्णाय दत्तवान्। तां कन्याम् वीरपत्नीं कृत्वा, स्यामन्तकं रत्नं अन्यैः श्रेष्ठैः रत्नैः सह दत्तवान्। तत्रैव तां कन्यां विवाह्य, शत्रुसैन्यविनाशकः कृष्णः हर्षेण जाम्बवताय परमं मोक्षं दत्तवान्। कन्यां जाम्बवतीं गृहीत्वा हर्षपूर्णः गुफायाः निर्गत्य द्वारकानगरं गतः। श्रेष्ठो यादवः स्यामन्तकं रत्नं सत्राजिते दत्तवान्, स्वकन्यायाः उत्तमं रत्नं च दत्तवान्। भाद्रपदस्य शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां चन्द्रो दृश्यते; तस्मिन्नेव दिने मिथ्यादोषः वर्जनीयः इति कथ्यते। यः तस्मिन्नेव चतुर्थ्यां शीतांशुं चन्द्रं पश्यति, स्यामन्तककथां च शृणोति, स मिथ्यादोषात् विमुक्तः भवति। सुलक्ष्मणा, नाग्नजितिः, सुषीला च पुण्यशिला—मद्रराजस्य त्रयो कन्याः शुभवदनाः। तासां स्वयंवरे कृष्णं वरणीयं कृत्वा, यादववंशजः एकस्मिन्नेव दिवसे ताः विवाह्य अगृह्णात्। अष्टौ पत्न्यः महात्मनः, ऋक्मिण्याद्याः—ऋक्मिणी, सत्यभामा, कालिन्दी, मित्रविन्दा, जाम्बवती, नाग्नजितिः, सुलक्ष्मणा, सुषीला च—एताः अष्टपत्नीः स्मृताः। पृथिव्याः पुत्रः शक्तिमान् नरकः नाम दैत्यः इन्द्रं देवेशं सर्वान् देवांश्च संग्रामे विजित्य। आदित्या देवमातुः दिव्यकुण्डले, देवरत्नानि च बलात् अपाहरत्। महेन्द्रस्य ऐरावतं गजं, उच्चैःश्रवसम् अश्वं, कुबेरस्य मणिं, शङ्खं, पद्मं च रत्नानि अपि गृहीत्वा। पृथिव्याः पुत्रः अपि दिव्याप्सराः स्त्रियः च बलात् अपाहरत्, वज्रादीनि आयुधानि च देवभ्यः बलात् गृहीत्वा।