देवकीसुतः धर्मात्मा श्रीकृष्णः अव्ययः, दिव्ये गृहे निर्मिते रम्ये सौरभ्ये च, रुक्मिण्या सह सुखमेव निवसति स्म। तया सह सः, यथा नारायणः श्रीया सह, मुनिभिः सुरगणैश्च स्वर्गे स्तूयमानः, परमं मुदम् अन्वभवत्। प्रतिदिनं हृष्टचित्तः जनार्दनः, सनातनः, द्वारकापुरीं रमणीं पुरं सुखेन वसति स्म। एवं श्रीकृष्णस्य रुक्मिणीविवाहाख्यायिका समाप्ता, यत्र उमा-महेश्वरसंवादे श्रीमद् पद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंख्यायाम् अध्यायः द्विशताष्टचत्वारिंशः समाप्तः। ततः श्रीरुद्रः उवाच— सत्राजितः कन्या सत्याख्या, भूमेः अंशरूपिणी, कृष्णस्य भार्या वा अन्यथा अपि गृह्यताम्। तृतीया पत्नी वैवस्वती, कलिन्दीति प्रसिद्धा, भाग्यशालिनी, लीला-अंशसम्भूता। ततः जनार्दनः, विम्द-अनुविम्दयोः कन्यां मित्रविन्दां, स्वयंवरे स्थितां, निर्मलहासिनीं, विवाहयामास। सप्त दर्पयुक्तान् ऋषभान् एकैव रज्ज्वा बन्धयित्वा, वीर्यशुल्कां तां पद्मलोचनां सः लेभे। सत्राजितः राजा, स्यमन्तकाख्यं महारत्नं बिभ्रद्, तद् भ्रातरं प्रसैनं, महात्मानं, दत्तवान्। एकदा मधुसूदनः तत् उत्तमरत्नं याचितवान्; तदा प्रसैनः वासुदेवाय कठोरं वचनं प्रोवाच— "एतद् रत्नं नित्यं स्वर्णं उत्पादयति; तस्मात् एतत् स्यमन्तकं कस्मैचित् न दास्यामि।" महादेव उवाच— कृष्णः तस्य मन्तव्यम् ज्ञात्वा मौनं धारयामास। कदाचित् मृगयार्थं सः सर्वैः यदुवरैः सह वनं प्रविवेश। महद्वनं सः प्रसैनं च अन्यांश्च महाबलान् सह प्रविष्टः; सहस्रशः जनाः मृगयार्थं अन्वयुः। प्रसैनः एकाकी दूरं वनं गतः; तं सिंहः दृष्ट्वा उपगम्य, हत्वा, रत्नं जग्राह। ततः जाम्बवता तं सिंहं बाहुभ्यां हत्वा, सः रत्नं गृहीत्वा शीघ्रं गुहां प्रविवेश, या दिव्याङ्गनाभिः सेव्यमाना आसीत्। चतुर्थ्यां रात्रौ चन्द्रमसमुदयम् अपश्यन् वासुदेवः स्वजनैः सह स्वपुरं प्रविश्य, सूर्यास्तात् पश्चात् आगतः। तदा द्वारकावासिनः परस्परं कथयामासुः— "गोविन्दः मृगयायाः निमित्तं प्रसैनं हत्वा, रत्नं स्यमन्तकं च आरोपणेन गृहीत्वा, दोषरहितः इव।" एवं लोकेषु भाष्यमाणं श्रुत्वा हरिः, अज्ञैः दूषितः इति भीतः, यदुभिः सह वनं प्रविश्य, सिंहेन हतं प्रसैनं सर्वेभ्यः दर्शयामास। तत्रैव स्वचेतसा विशुद्धः सन्, महाबलिनं सेनाम् अधिष्ठाप्य, एकाकी शार्ङ्गधनुषा गदया च सुसज्जितः, घनं वनं प्रविवेश। तत्र महागुहां दृष्ट्वा, सन्देहेन अपि, कृष्णः प्रविवेश। तत्र निर्मले गृहे, नानारत्नप्रभया दीप्ते, जाम्बवत्सुतस्य धात्री तं शिशुं दोलायां क्रीडयन्ती, रत्नं दोलाग्रभागे स्थापयित्वा, हर्षेण दोलां दोलयन्ती गीतानि गायति स्म। "सिंहेन प्रसैनः हतः, सिंहः च जाम्बवता निहतः। वत्स, मा रुदः, एष ते स्यमन्तकः।" इति सा शिशुम् आश्वासयति स्म। एवं श्रुत्वा वासुदेवः शूरवीर्यवान् तदा शङ्खं दध्मौ। तस्य निर्घोषेण जाम्बवत् तत्र निर्गतः। तयोः मध्ये घोरं युद्धं जातम्, दशरात्रं निरन्तरं प्रवृत्तम्, वज्रसारभुजसंघर्षेण, सर्वभूतभयङ्करम्। कृष्णस्य बलवृद्धिं स्वस्य च बलक्षयम् आलोक्य, सः पूर्वं परात्मनः वचनं स्मरति— "एष राम एव धर्मसंरक्षणाय पुनः अवतीर्णः, मम प्रियं कार्यं कर्तुं आगतः।" इति ज्ञात्वा, युद्धं समाप्त्य, भल्लूकाधिपः विस्मयपूर्वकं गोविन्दं प्रणम्य पप्रच्छ— "कः त्वं?" तदा शौरिः युद्धम् उपशम्य, गंभीरया वाचा उवाच— "अहं वसुदेवस्य पुत्रः वासुदेव इति ख्यातः। त्वं मम रत्नं स्यमन्तकं निर्भयः गृहीत्वा स्थितः; तस्मात् शीघ्रं प्रतिप्रयच्छ, अन्यथा मृत्युं प्राप्स्यसि।" महादेव उवाच— तच्छ्रुत्वा जाम्बवत् प्रसन्नः, प्रणिपत्य, नमस्कृत्य, केशवं सादरं प्रत्युवाच— "भगवन्, अहं धन्यः, त्वां दृष्ट्वा स्वार्थं प्राप्तवान्। अहं पूर्वजन्मनि तव दासः, देवकीसुत। त्वं यद् युद्धं मया काङ्क्षितं कृतवान्, तत् त्वया एव कृतम्। मोहात् मया युद्धं कृतं, तदपि त्वया एव। तस्मात् जगन्नाथ, करुणाम्बुधे, सनातन, तद् क्षमस्व।" एवं उक्त्वा, बहुशः प्रणम्य, विविधरत्नमण्डिते सिम्हासने भगवन्तं समादाय, तस्य यदुकुलजस्य पद्मोपमपादौ शुद्धोदकेन प्रक्षालयामास, मधुपर्कविधिना पूजयामास। दिव्यवस्त्राभरणैः सम्यक् पूजयित्वा, कन्यां जाम्बवतीं नाम सुशोभनां तस्मै दत्तवान्। तां कन्यारत्नां वीर्यवन्तं पतिं कृत्वा, स्यमन्तकं रत्नश्रेष्ठानि च दत्तवान्। तत्रैव तां कन्यां विवाह्य, रिपुसैन्यविनाशनः कृष्णः, हृष्टः, जाम्बवतं स्नेहात् परमं मोक्षं दत्तवान्। जाम्बवतीं कन्यां हृष्टः गृह्य, सः गुहात् निर्गम्य द्वारकां पुरं ययौ। तत्र यदुवर्यः स्यमन्तकं सत्राजिते दत्तवान्, उत्तमरत्नं च स्वकन्यायै अपि दत्तवान्।