रामः पुनः चेतनां प्राप्तः, दुःखेन क्लिष्टः सन्, प्रियं वचः व्याहरत् यत् तस्य शोकं निवारयितुं समर्पितम्। सः रामः व्यग्रचित्तः, अस्मिन प्रकरणे, इदं उवाच—"कः सः धोबी? किम् तेन उक्तम्? यस्य जिह्वा सीतायाः निन्दां उक्तवान्, तस्य जिह्वां छिन्तयामि।" ततः रामः तस्य धोबिनः मुखात् श्रुतं वचनं समस्तं, यत् गुप्तचरः श्रुत्वा धर्मात्मनः भरताय निवेदितवान्, तद् अवदत्। एतत् श्रुत्वा भरतः शोकग्रस्तं भ्रातरं संबोधितवान्—"लंका नगरे अग्निपरीक्षया सीता शुद्धा अभवत्, वीरैः पूजिता च। ब्रह्मा अपि तां शुद्धां घोषितवान्, तव पितरः दशरथः अपि। सा जगत्पूजिता कथं धोबिनः वचनेन त्याज्या?" "ब्रह्मादिभिः स्तुतं तस्याः कीर्तिः लोकान् पावयति। कथं सा अधुनैव धोबिनः वचनात् मलिनता प्राप्तुं शक्नोति?" "तस्मात् सीतायाः निन्दायाः उत्पन्नं महद् दुःखं त्यज। तया सह राज्यं पालय, सा तव भाग्यशालिनी पत्नी।" "स्वं धर्मात्मनं शरीरं कथं त्यक्तुम् इच्छसि? त्वया विना वयं सर्वे मृतवत्, यतः त्वं दुःखहरः अस्माकं।" "सीता भाग्यवती त्वया विना क्षणमपि जीवितुं न शक्येत्। अतः पतिसंयुक्ता सा त्वया सह समृद्धिं अनुभवतु।" भरतस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा धर्मज्ञः रामः, श्रेष्ठः वक्ता, पुनः इदं उवाच—"भ्रातः, यद् उक्तं त्वया, धर्मानुकूलम्। किन्तु अधुना मम आज्ञां कुरु, यतः अहं किञ्चित् अधिकं वदामि।" "अहं जानामि, सा अग्निना शुद्धा, विशुद्धा, लोकैः पूजिता। तथापि लोकनिन्दां भयात्, मम सीतां त्यक्तुं आवश्यकम्।" "तस्मात् तीक्ष्णं घोरं खड्गं गृहीत्वा, मम शिरः छिन्द्वा, अथवा सीतां वनं विसृज।" एतद् रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः भूमौ पतितः, मूर्च्छितः, कम्पमानः, अश्रुपूर्णः अभवत्। तत्र वत्स्यायनः उवाच—"धर्मज्ञ, कथय, भगवता कथं शुद्धं प्रसिद्धं सीतायाः प्रश्नोत्तरं कृतम्?" "यथा मम मनः उत्तमं सुखं प्राप्नुयात्, शेषं कथय, तव वचसः अमृतं पिबेयम्, येन तृप्तिः मोक्षः च लभ्यते।" शेषः उवाच—"मिथिलायां महानगर्यां जनकः नाम राजा धर्मेण राज्यं पालयन्, प्रजाः तुष्टः अभवत्। सः भूमिं कर्षन्, हलस्य रेखायाः मध्यात्, अतिसुन्दरी कन्या उत्पन्ना—सीता नाम, स्त्रीणां अग्रणी।" राजा ध्वजवत् दीप्तः, तस्यां समये परमं हर्षं प्राप्नोत्; तां सीता नाम्ना चक्रे, या जगत्सौभाग्यरूपा, मोहरूपा च। एकदा सा रम्ये वाटिकायां क्रीडन्ती, तत्र समक्षं द्वौ शुकौ ददर्श, तौ तस्याः हृदयस्य प्रियौ। तौ अत्यन्तं हृष्टौ, तीव्रस्नेहेन युक्तौ, परस्परं मधुरं वचनं वदन्तौ। तौ सह क्रीडन्तौ, शीघ्रं आकाशे विहरन्तौ, शाखायां उपविश्य शब्दं अकुर्वताम्। "भूतले रामः नाम राजा जातः भविष्यति, मनोहररूपः, तस्य पत्नी सीता नाम्ना प्रसिद्धा।" "तया सह, सः बुद्धिमान्, बलवान् राजा, एकादशसहस्रवर्षाणि अन्यान् नृपतीन् विजित्य राज्यं पालयिष्यति।" "धन्या सा देवी जानकी, धन्यः सः रामः; तौ परस्परं प्राप्त्वा, पृथिव्यां आनन्दं अनुभविष्यतः।" एतत् संवादं श्रुत्वा मैथिली तौ शुकौ दिव्यौ इति बुभूषिता, तयोः वचनं व्यवहारं च निरीक्ष्य। "मम कथाः रम्याः—एतौ शुकौ ताः पुनः पुनः कथयतः। इति ज्ञाय, अहं तौ पूर्णतः पृच्छितुम् इच्छामि।" इत्येव चिन्तयित्वा, सखीभ्यः उवाच—"शनेः एतौ रम्यौ शुकौ गृहीत्वा आनयत।" सख्यः तत्र शाखायां गत्वा, श्रेष्ठौ शुकौ गृहीत्वा, स्नेहात् प्रियायाः समीपं आनयन्। तयोः रम्यं शब्दं कृत्वा, सा तौ शान्त्याः सान्त्व्यं कृत्वा, इदं पप्रच्छ—"मा भैष्ठं, रम्यौ शुकौ। कः भवतः? कुत्र समागतम्? कः रामः? कः सीता? कथं एतत् ज्ञातम्? कुतः एषा स्मृतिः?" "सर्वं शीघ्रं कथयतं, यथा मम भयः निवर्तते।" इति पृष्टौ सा शुकयुग्मं सर्वं अवदत्। "महर्षिः वाल्मीकि, धर्मविदां श्रेष्ठः, अस्माकं सदा तस्मिन रम्ये आश्रमे निवसति।" "सः शिष्यैः सह, भविष्यं रामायणं गायति; प्रतिदिनं तस्य श्लोकान् स्मरति, सर्वभूतहितैः युक्तः।" "तत्रावसरे, आवां उभौ तं महत् भविष्यं रामायणं सम्यक् श्रुतवन्तौ, पुनः पुनः गीतं, क्रमशः श्रुतं।" "यद् तत्र श्रुतं, तद् सर्वं कथयामः—कः रामः, का जानकी, यत् यद् तयोः मध्ये भविष्यति, यथा रामः क्रीडायां रमते।" "ऋष्यशृङ्गस्य यज्ञे, हरिः चतुर्भूतः रूपे प्रकटितः भविष्यति, यस्य कीर्तिः सुरस्त्रीभिः गीतासु प्रशंस्यते।" "विश्वामित्रेण सह, मिथिलां गमिष्यति, भ्रातृभिः सह; तत्र धनुषं, यत् अन्यैः नृपैः अप्राप्यं, दृष्ट्वा।" "धनुषं भङ्क्त्वा, जनकस्य कन्यां, परमसुन्दरीं, विजित्य, तया सह महद् राज्यं पालयिष्यति, यथा श्रुतम्।" "एतत् अन्यं च, तत्र गीतं, आवां श्रुतवन्तौ; हे सुन्दरी, उक्तं, अधुना गच्छावः, निर्गन्तुम् इच्छावः।" इत्येव मिथिलायाः रम्ये नगरे, सीतायाः जन्म, तयोः शुकयुग्मस्य संवादः, वाल्मीकिसंश्रुतं रामायणं, रामस्य धर्मसंवादः भरतेन सह, सीतायाः शुद्धता, लोकनिन्दायाः दुःखं, सर्वं स्नेहपूर्वकं, धर्ममयम्, रम्यं च।