विवस्वतः कुलं त्वया, परमेश्वर, महता शोभितम्। तव कीर्तिः पृथिव्यां विस्तीर्णा, सर्वत्र प्रसिद्धा। सगरादयः बहवः वीराः प्रसिद्धाः, किन्तु तव यशः तेषां यशः अतिशयितम्। त्वया रक्षकत्वेन सर्वे जनाः पूर्णाः, तेषां अकालमृत्युः नास्ति, न च कामाद्याः क्लेशाः। यथा चन्द्रः आकाशे प्रकाशते, यथा जाह्नवी नदी प्रवहति, तथा तव पुण्यकीर्तिः पृथिव्यां दीप्तिम् आवहति। तव कीर्तिं श्रुत्वा ब्रह्मादयः अपि लज्जिताः, तव यशः सर्वत्र जनान् शुद्धयति। वयं भाग्यवन्तः, राजन्, तथा तव गुप्ताः अपि, ये तव मनोहरं मुखं क्षणं क्षणं पश्यन्ति। पञ्च गुप्तानां वचनं श्रुत्वा राघवः षष्ठं गुप्तम्, यस्य मुखे चिन्ता लक्षिता, पप्रच्छ। रामः उवाच—यत् जनानां मध्ये श्रुतं, तत् सत्यं वद, बुद्धिमन्। यथायोग्यं मां स्तुत्यं वद, अन्यथा पापम् आप्स्यसि। पुनः पुनः रामः तं विस्तारतः शीघ्रं पप्रच्छ, स तु रामाय लौकिकं वाक्यं न उवाच। ततः रामः चिन्तितमुखं गुप्तं उवाच—सत्येन तव शपथं ददामि, यथार्थं सर्वं वद। ततः गुप्तः शनैः रामाय प्रत्युवाच—यद् अप्रवाच्यं, तत् अपि त्वां प्रति वक्तव्यम्, यथा जनैः उक्तम्। गुप्तः उवाच—स्वामिन्, तव यशः सर्वत्र प्रसिद्धम्, विशेषतः दशग्रीववधेन; किन्तु राक्षसीगृहे स्थितायाः स्त्रियाः गृहे तद् अन्यथा। एकः धावकः कौरुरः नाम, रात्रौ स्वपत्नीं, या परगृहे स्थितवती, दृष्ट्वा, ताम् उपालिप्य, ताम् आघातयामास। तस्याः माता तम् उवाच—अक्लिष्टां स्त्रीं किम् आघातयसि? पत्नीं न उपालिप्य, मम वचनं शृणु। ततः धावकः उवाच—अहं न रामः राजा, यः सीतां, या राक्षसगृहे स्थितवती, स्वीकृतवान्। यद् राजा करोति, तद् धर्म्यम्; अन्येषां कर्म, धर्म्यम् अपि, अधर्म्यं इति गण्यते। पुनः पुनः स उवाच—अहं न रामः राजा; तदा क्रुद्धः अभवम्, राजन्, तव वचनं मम मनसि स्मृतम्। तदा मम मनसि अभवद्—मम शिरः छित्वा भूमौ क्षिपेयम्; पुनः चिन्तितवान्—क्व रामः, क्व धावकः? एषः दुष्टः पुरुषः मिथ्या वदति; तस्य वचनं न सत्यं। यदि त्वं आज्ञापयसि, राम, तं हनिष्यामि। यद् अप्रवाच्यं, तत् अपि मया उक्तम्, तव बलात्। इह यत् उचितम्, राजा एव निर्णेतु। शेषः उवाच—एतानि वज्रसमानि वचनानि श्रुत्वा, सः पुनः पुनः श्वसन्, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। राजानं मूर्च्छितम् दृष्ट्वा, रक्षकाः दुःखिताः, तस्य दुःखं शमयन्तः वस्त्रैः वायुं ददुः। क्षणात् चेतनां प्राप्त्वा, राजा तान् उवाच—शीघ्रं भरतं गच्छत, तं मम समीपं शीघ्रं प्रेषयत। दुःखपूर्णाः रक्षकाः भरतगृहं गताः, रामस्य सन्देशं राजदूतत्वेन न्यवेदयन्। रामस्य सन्देशं श्रुत्वा, बुद्धिमान् भरतः शीघ्रं सभां गच्छन्, यत्र रामः एकान्ते स्थितः, तत्र अगच्छत्। तत्र आगत्य, महात्मा भरतः द्वारपालं पप्रच्छ—क्व सः पुण्यः रामः, मम भ्राता, करुणानिधिः? सः रत्नमण्डितं गृहं निर्देशितः, तत्र गत्वा, दुःखितं रामं दृष्ट्वा, हृदयेन भीतः अभवत्। 'रामः क्रुद्धः वा, अथवा किम् एषः महद् दुःखम्?' इति चिन्तयन्, पुनः पुनः श्वसन्तं राजानं पप्रच्छ। 'स्वामिन्, तव सुलभसन्तुष्टं मुखं अधुना शोकयुक्तं, अश्रुभिः चिह्नितम्, यथा राघुणा ग्रस्तः चन्द्रः।' 'एतस्य कारणं सत्यं वद; किं ते कर्तव्यम्? दुःखं त्यज, महराजन्; किम् शोकपात्रम् असि?' भ्रातृवचनेन, कम्पितकण्ठेन, वीरः धर्मज्ञः रामचन्द्रः तं प्रत्युवाच। 'श्रृणु, भ्राता, मम वचनं दुःखस्य कारणं च। अद्य तद् दूरं कुरु, बुद्धिमन्, श्वः प्रातः।' 'वैवस्वतवंशे कस्यापि राज्ञः न कदापि अपकीर्तिः अभवत्; किन्तु अद्य मम यशः कलुषितम्, गङ्गायाम् यमुनायाम् नीतम्।' 'यस्य कीर्तिः भूमौ स्थितम्, सः जीवति; यस्य यशः विकलितम्, तस्य जीवितम् मृत्युसमम्।' 'यस्य यशः भूमौ स्थिरम्, सः नित्यलोकान् प्राप्नोति; अपकीर्तिसर्पदष्टः पतितः विनश्यति।' 'अद्य मम कीर्तिः कलुषिता, यथा दिव्यनदी, शुद्धा कीर्तिः पूर्वम्। अधुना धावकस्य वचनं मम श्रुणु।' 'अद्य अस्मिन नगरे, धावकः सीतायाः विषये उक्तवान्; अतः भ्राता, वद—किं कर्तव्यम् मया भूमौ?' 'अद्य स्वजीवनम् वर्जयामि वा, अथवा सीतां त्यजामि वा? उभयोः विषये किं कर्तव्यम्? सत्यं वद।' एवं उक्त्वा, अश्रुभिः स्रवत्, कम्पमानः, शरीरम् विक्षिप्य, धर्मात्मा पुण्यः सतां रत्नम् भूमौ पतितः। तं भ्रातृं पतितम् दृष्ट्वा, भरतः शोकवशात् शनैः रामं निरीक्ष्य, तं चेतनां पुनः प्राप्तवान्।