गिरिशृङ्गाणां वेगेन गजाघातसमानैः प्रहारैः स वीरः सुरथं वानरश्रेष्ठं नखैः विदारयामास। ततः सुरथः 'राम' नाम्ना घोरास्त्रेण शीघ्रं तं वानरश्रेष्ठं बन्धनं कृतवान्। बन्धितोऽपि स वानरः सुरथं रामस्य सेवकं इति मनसि चिन्तयामास। यथा गजः शृङ्खलया पदे बध्यमानः किमपि कर्तुं न शक्नोति, तथा स वानरः शक्तिहीनः अभवत्। एवं सुरथः, यस्य पुत्रः धर्मात्मा आसीत्, सर्वान् वीरान् विजित्य, तान् रथे स्थाप्य स्वनगरं प्रत्यागच्छत्। सभायां आगत्य, बलवान् सुरथः बध्यमानं हनुमन्तं उवाच — "श्रीरघुनाथं भक्तवत्सलम् स्मर।" "यथा स त्वां शीघ्रं बन्धनात् विमोचयिष्यति, तथा अहं दशसहस्रवर्षाणि अन्यथा त्वां न विमोचयिष्यामि।" एतद्वचनं श्रुत्वा, वायुपुत्रः हनुमान् स्वं दृढं बन्धनं दृष्ट्वा, वीरान् शत्रुशरैः मूर्छितान् पीडितान् च दृष्ट्वा, विमोचनार्थं स्मरणं कृतवान्। स रघुवंशसम्भूतं, सीतापतिं, कमलनयनं, करुणासिन्धुं, सर्वेन्द्रियविशुद्धं श्रीरामचन्द्रं स्मरन्, बन्धनाद्विमोचनाय प्रार्थयामास। हनुमान् उवाच — "हे प्रभो, पुरुषश्रेष्ठ, करुणासिन्धो, सीतापते, रम्यकुन्तलमुख, भक्तक्लेशनाशक, मोहवपुष्मन्, शीघ्रं मां बन्धनात् विमोचय, विलम्बं मा कुरु।" "त्वया गजेन्द्रादयः विमुक्ताः; देवासुरगणाः अग्निदग्धाः उद्धृताः; सुन्दरसीतायाः शिरसि केशबन्धं कृत्वा, करुणालय, मां अपि स्मर विमोचय।" "यज्ञकर्मनिष्ठ, ऋषिराजैः नृपैः च पूजित, धर्मसंस्थापक, भूमिपालैः वन्दित, अद्य अहं सुरथेन दृढं बध्नः, शीघ्रं विमोचय, महाप्रभो।" "यदि त्वं स्मरणबलात् अद्य मां विमोचयन् न करोषि, येषां कमलपादौ देवश्रेष्ठैः पूजितं, तर्हि लोकः त्वयि श्रद्दां हरेत्; अतः विलम्बं मा कुरु, शीघ्रं विमोचय।" एतद्वचनं श्रुत्वा, जगन्नाथः, वीर्यवान् रघु, करुणासिन्धुः, पुष्पकविमानमारुह्य शीघ्रं भक्तविमोचनाय प्रस्थितवान्। हनुमान् तं ददर्श — लक्ष्मणेन सहितं, भरतेन च शोभितं, व्यासप्रमुखैः ऋषिसमूहैः परिवृतं। स्वं प्रभुं आगतम् दृष्ट्वा, हनुमान् सुरथं उवाच — "पश्य, हे नृप, हरिः भक्तवत्सलः विमोचनाय आगतः।" "पूर्वं च तस्य सेवकाः स्मरणेन विमुक्ताः; एवं स मां बन्धनात् विमोचयितुं आगतः।" श्रीरामस्य आगमनं दृष्ट्वा, सुरथः सहस्रशः प्रणामान् अकरोत्, हृदयं भक्त्या पूर्णमभवत्। चतुर्भुजः रामः तं बाहुभ्यः आलिङ्ग्य, पुनः पुनः भक्तस्य शिरसि हर्षाश्रूणि सिञ्चयामास। तं उवाच — "धन्यं ते शरीरम्; त्वया महान् कर्म कृतम्। वानराधिपः हनुमान् बध्नः कृतः।" रामः तं वानरश्रेष्ठं बन्धनात् विमुक्तवान्; दृष्टिमात्रेण वीरान् मूर्छितान् पुनः जीवितवान्। रामदर्शनात्, देवपूजितः, ते मूर्छां त्यक्त्वा उत्तिष्ठन्ति, रम्यं रामचन्द्रं पश्यन्ति। ते रघुपतिं प्रणम्य, स भद्रं पृच्छति, तदा राजानः हर्षिताः "सर्वं कुशलम्" इति प्रत्युवाचुः। रामं भक्तवत्सलम् आगतम् दृष्ट्वा, सुरथः स्वं राज्यं सर्वान् मित्राणि च समर्पितवान्। सेवायाः विविधैः कर्मभिः तं रामं तुष्टवान्, "यद् यद् अयुक्तं कृतम्, तद् क्षमस्व, राघव" इति उवाच। रामः तं उवाच — "त्वं रक्षको धर्मं कृतवान्।" "क्शत्रियस्य धर्मः स्वामिना सह युद्धम्; त्वया उत्तमं कृतम्; वीराः युद्धे तुष्टाः।" एवं उक्त्वा, रामः तं नृपं पुत्रवत् सम्मानितवान्। तत्र त्रिदिनानि स्थित्वा, अनुमत्यां दत्वा प्रस्थितवान्। महात्मा रामः ऋषिसमूहैः सहितः इच्छया दिव्यरथेन प्रस्थितवान्। तं दृष्ट्वा, सर्वे विस्मिताः, तस्य रम्यकथाः कथयामासुः। सुरथः, वीरः क्शत्रियः, स्वनगर्यां चम्पकं स्थाप्य, शत्रुघ्नेन सह गन्तुम् उद्युक्तः। शत्रुघ्नः स्वं अश्वं प्राप्त्वा, दुण्डुभीः वादनं कर्तुम् आज्ञापयत्, शङ्खान् विविधान् सर्वत्र वादयामास। वीरः सुरथेन सह यज्ञीयं अश्वं विमुक्तवान्; अन्येषु देशेषु विचरन्, तं अश्वं कश्चित् न गृहीतवान्। यत्र यत्र अश्वः गतवान्, तत्र तत्र शत्रुघ्नः सुरथः च महद् सैन्यं अनुगच्छत्। एकदा जाह्नवीतीरे उत्तमं वाल्मीकिना आश्रमं प्राप्तवन्तौ, यत्र महर्षयः वसन्ति, प्रातःधूमेन चिह्नितं। एवं राघुनाथस्य राम-अश्वमेध-संमेलनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमः अध्यायः शेष-वात्स्यायन-संवादे पातालखण्डे श्रीपद्मपुराणे समाप्तः। शेषः उवाच — प्रभाते, जानकीपुत्रः लवः ऋषिपुत्रैः सह यज्ञोपयोग्यं दारुं संग्रहीतुं निर्गतः। तत्र दिव्यगन्धयुक्तं, केसरागारकस्तूरीगन्धयुक्तं, सुवर्णपट्टिकाङ्कितं यज्ञीयं अश्वं दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा, कुतूहलपूर्णः, ऋषिपुत्रान् उवाच — "कस्य शीघ्रचिन्ता एष अश्वः भाग्येन मम आश्रमं आगतः?" "मम सह आगच्छत, पश्याम, भीतः मा भवत।" इति उक्त्वा, लवः शीघ्रं अश्वसमीपं गच्छत्। अश्वसमीपे स्थित्वा, रघुवंशजः लवः धनुष्बाणैः शोभमानः, अजितः जयन्त इव, तेजसा दीप्तः। ऋषिपुत्रैः सह गत्वा, अश्वस्य ललाटे स्थितं पत्रं, उत्तमाक्षरयुक्तं, पठितुम् आरभत्। "विवस्वतः कुलं महत्, सर्वलोकेषु प्रसिद्धम्, यत्र कश्चित् न पराजितः, न परधनलोलुपः...