तत्र तु दिव्यं परममुत्तमं च वनं विराजमानमासीत्, सर्वतः शालतालतमालकर्णिकारवृक्षैः शोभितम्। हिन्ताल, नाग, पुन्नाग, कोविदार, बिल्वतरुभिः सहितं, चम्पक, बकुल, मेघ, मदन, कुटजादिभिः समलङ्कृतं तद्वनं दृष्ट्वा। तत्र मल्लिका, यूथिका, नवमालिकापुष्पैः सह, आम्र, माधव, द्राक्षा, दाडिमवृक्षैः च शोभमानम्। तद्वनं बहुविहङ्गगणानां कूजनैः, भृङ्गानां मादनिनादैः, मयूराणां निनादैः च प्रतिध्वनितं, सर्वेषु ऋतुषु मनोहरं बभूव, हे हय। तत्र शत्रुघ्नः शीघ्रगामित्वेन प्रविश्य, स्वशिरसि सुवर्णपट्टिकां विशालां शोभनां वहन्, प्रविष्टः। अश्वमेधस्याश्वः तस्मिन्काले यत्र यत्र गच्छति स्म, तत्र तत्र अद्भुतं किमपि सहसा समजायत—तद् शृणु, द्विजोत्तम। स हयः तदा मार्गे स्थिरोऽभवत्, न सञ्चलितः; स सुवर्णशैलसमो महाशुभ्रः अश्वः तिष्ठन् न सञ्चलितः। तस्य रक्षिणः सर्वे तं ताडयामासुः, तथापि ताड़ितोऽपि स अश्वः न सञ्चलितः, तस्याङ्गानि कठिनानि अभवन्। ततः शत्रुघ्नमुपगम्य, रक्षिणः ऊचुः—"भगवन्, न वयं जानिमः किं जातमेतस्याश्वस्य।" यदा स अश्वः, मनसापि शीघ्रगामी, गच्छन्निव बभूव, तदा सहसा तस्याङ्गानि स्तब्धानि अभवन्, राजन्। "वयं तं ताडयामास, तथापि न सञ्चलितः। किं कर्तव्यं भवता चिन्त्यतां, नृपश्रेष्ठ।" तदा राजा विस्मितः सैन्येन सहितः, सर्वैः सह तस्य महाश्वस्य समीपमगच्छत्। पुष्कलः तस्य पादौ बाहुभ्यां गृहित्वा भूम्युत्थापनाय यत्नं चकार, तथापि न सञ्चलितः। बलिनामपि बलात् पीड्यमानः स अश्वः न सञ्चलितः। तदा हनुमान् दृढनिश्चयः तमुत्थापयितुं निश्चितवान्। स वानरश्रेष्ठः स्वपुच्छेन तमाश्वं वेष्टयित्वा बलात् आकर्षन् अपि, न सञ्चलयितुं शशाक। तदा वानरयूथपतिर्हनुमान् विस्मयाविष्टः, शत्रुघ्नं बलिनां श्रेष्ठमुपगम्य, सर्वे वीराः शृण्वन्तः, इदं वचनमब्रवीत्—"अद्यैव मया स्वपुच्छेन द्रोणोऽपि सुलभेनोत्पाटितः, अत्र तु लघ्वश्वः अपि न सञ्चलति। एतदाश्चर्यम्।" "धीरैः वीरैः च बलात् आकर्ष्यमाणोऽपि कारणं न दृश्यते, न च स अश्वः तिलमात्रमपि सञ्चलितः।" एवं वानरवाक्यं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः विस्मितः सुमतिं मन्त्रिणां श्रेष्ठमुवाच—"मन्त्रिन्, किमिदमश्वस्य जातम्, यदस्याङ्गानि स्तब्धानि? किं प्रायश्चित्तं क्रियतेन, येनायमश्वः प्रतियातु?" इति। सुमतिरुवाच—"देव, एकः कश्चित् सर्वशास्त्रविशारदः ऋषिः अस्ति, यं अहं प्रत्यक्षतः जानामि, न श्रुतमात्रेण।" शेष उवाच—सुमतेः धर्मविदः वाक्यं श्रुत्वा, राजा तं मुनिं यथायोग्यं स्वपार्षदैः सहितः अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। सर्वे ते वीराः सर्वत्र धर्मज्ञं मुनिं अन्विष्य, सर्वदिशः वीक्ष्य, न तं मुनिश्रेष्ठं ददृशुः। तत्रैकः पार्षदः ब्राह्मणः, पूर्वदिशि योजनमात्रं गत्वा, यत्नेन महत्तपovanaमद्राक्षीत्। तत्र सर्वे पशवः जनाश्च निर्वैराः, गङ्गास्नानैः पापक्षयाः, रमणीयदर्शनाः आसन्। केचित् तत्र अग्निहोत्रैः परमं तपः कुर्वन्तः, धूमदग्धमुखाः, पर्णैः वायुभिः च जीवमानाः दृष्टाः। तत्र सदा होमधूमेन विशुद्धं तद्वनं, यत्र बहवः प्रमुदिताः मुनयः उत्तमलतानां पर्णैश्च शोभिताः। स तं रमणीयं आश्रमं शौनकमुनेश्वरस्येति ज्ञात्वा, विस्मययुक्तचित्तः राज्ञे निवेदयामास। एवमेतत् श्रुत्वा, शत्रुघ्नः परमसन्तुष्टः, स्वपार्षदैः हनुमता पुष्कलेन च सह तत्राश्रममगच्छत्। तत्र स मुनिवरं सम्यक् समिदधीमानं दृष्ट्वा, दण्डवत् प्रणम्य, तस्य पापनाशिनि पादौ स्पृष्टवान्। तं बलिनां श्रेष्ठं शत्रुघ्नं प्राप्तं विज्ञाय, मुनिः तुष्टः, अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं चकार। राजा सुप्रतिष्ठितः विश्रान्तश्च सन्, स मुनिश्रेष्ठः उवाच—"कस्मात् त्वया महदिदं यात्राकृतं, राजन्?" "यद्विहीनाः क्षितिपतयः पृथिवीमचरतः, तदा दुष्टाः साधून् निर्व्यग्रान् क्लिश्येयुः।" "सर्वं मे कथय, पृथिवीपते शत्रुघ्न, बलिनां श्रेष्ठ; सर्वं ते गमनं शुभं भूयात्।" शेष उवाच—एवं पृष्टः पृथिवीपतिः मुनिं प्रत्युवाच, गद्गदस्वरः प्रमोदिताङ्गः च। शत्रुघ्न उवाच—"अद्भुतं किञ्चिद् अस्माकं समीपे, यत्र रामस्याश्वः स्थाप्यते, नातिदूरे तवाश्रमात्, अभवत्; शृणु मे, मुनिश्रेष्ठ।" "तव रम्येऽरण्ये अश्वः कदाचित् सञ्चरन्, तस्य मार्गस्य पार्श्वे सहसा तदङ्गं स्तब्धमभवत्।" "ततः मे बलिनः वीराः पुष्कलादयः, उत्कर्षणाय यत्नं चक्रुः, न च सञ्चलितः।" "वयं परदुःखसिन्धौ निमग्नाः, त्वां नाथं स्मरामः; त्वं भाग्यवतः दिव्यदृष्ट्या द्रष्टुं शक्यः, कारणं ब्रूहि।" शेष उवाच—एवं पृष्टः स महात्मा मुनिः किञ्चिद् ध्यात्वा, युक्त्या चिन्तयन्, तदर्थं विचिन्तयामास।