सर्वसमुद्रद्वीपसहितं सर्वजनसमूहं—देवान्, असुरान्, मनुष्यांश्च—मधुसूदनः स्वएकेन पादेन विशालरूपेण आच्छाद्य जगत् व्यापितवान्। ततः स अनन्तः त्रिविक्रमरूपधारी भगवान् दैत्याधिपतिं प्रति उवाच—“किं करवाणि इदानीम्?” तस्य महाबलस्य त्रिविक्रमस्य रूपम् देवैः महर्षिभिः अपि न दृश्यते स्म, ब्रह्मणा वा शङ्करेण वा न दृष्टम्। हे सुन्दरी गिरिजे! तदा भगवतः पादः समस्त पृथिवीं व्याप्य शतयोजनात् अधिकम् प्रसारितः। ततः अनन्तः भगवान् दैत्यराजाय दिव्यदृष्टिं दत्तवान्, जनार्दनः स्वं विश्वरूपं तस्य समक्षं प्रकटितवान्। तद् भगवतः विश्वरूपं दृष्ट्वा दैत्यराजः बलिः अतुल्यं हर्षं प्राप्तवान्, तस्य नेत्रयोः आनन्दाश्रूणि आविलानि। भगवानं दृष्ट्वा स नमस्कृत्य स्तोत्रैः पूजयामास, हर्षपूर्णहृदयः कण्ठाविलस्वरेण उवाच—“धन्योऽस्मि, कृतार्थोऽस्मि, त्वां दृष्ट्वा, परमेश्वर! त्वमेव त्रिलोक्यस्य अधिपतिः भव।” ततः शङ्करः उवाच—“तदा सर्वेश्वरः विष्णुः द्वितीयं अक्षरं पादं ब्रह्मलोकपर्यन्तम् प्रसारितवान्, हे निष्कलङ्के!” तद् अच्युतस्य पादः तारा-ग्रह-देवसमूहैः सह सर्वं जगत् पूर्णम् कृतवान्। तदा प्रजापति ब्रह्मा हर्षपूर्णहृदयः भगवतो देवपादं चक्रपद्मचिह्नितं दृष्ट्वा “धन्योऽस्मि” इति उक्त्वा, स्वं कमण्डलुं गृहीत्वा भक्त्या तस्य पादं कमण्डलुजलैः प्रक्षालितवान्। विष्णोः शक्त्या तद् जलम् अक्षयम् अभवत्; तत् शुद्धं जलं मेरुशिखरे पवित्रधारारूपेण पतितम्। लोकशुद्ध्यर्थम् सर्वदिशासु प्रवाहितम्—प्रथमं सीता, ततः अलकानन्दा, तदनन्तरं चक्षुभद्रा इति अनुक्रमेण। मेरु दक्षिणे तद् सुखदं नदी अलकानन्दा नाम्ना प्रसिद्धा, सा त्रिपथगा, त्रिस्रोता, लोकशुद्धिकारीति त्रिणामानि प्राप्नोति। स्वर्गे सा मंदाकिनी, अधस्तात् भोगवती, मध्ये शीघ्रवाहिनी गङ्गा—सर्वजनशुद्धिकारी शुभा। हे सुन्दरी! मेरुमध्ये तस्याः उत्पत्तिं दृष्ट्वा, आत्मशुद्ध्यर्थं अहं शिरसि धारितवान्। दिव्यसहस्रवर्षपर्यन्तं गङ्गायाः शुद्धजलं शिरसि धारयित्वा, हे देवि, शुभत्वं प्राप्तवान्, सर्वलोके पूजितः अभवम्। यः जनः गङ्गायाः विष्णुपादोद्भूतं जलं शिरसि धारयति वा पिबति वा, स निश्चितं सर्वलोके पूज्यः भवति—न संशयः। यः “गङ्गे! गङ्गे!” इति शतयोजनात् अपि उच्चारयति, स सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुधामं याति। ततः राजा भागीरथः महातपस्वी गौतमः च तपसा मां पूज्य गङ्गाम् याचितवन्तौ। लोकहिताय, हे देवि, अहं ताम् उत्तमां विष्णुप्रियां शुभां गङ्गां तयोः दत्त्वा। गौतमेन आनीता सा गौतमीति प्रसिद्धा, भागीरथेन चयनिता भागीरथीति विख्याता। एवं प्रसङ्गे गङ्गायाः अद्वितीयं उत्पत्तिकथनं कृतम्; ततः श्रीनारायणः भगवान् दैत्यराजाय बलये— रासातलस्य उज्ज्वलं राज्यं भक्तवत्सल्येन दानवानां, नागानां, यादवानां च दत्तवान्। बलिं महाद्विपर्यन्तं तेषां अधिपतिं कृतवान्, वामनरूपेण जगत् स्वीकृत्य दैत्यघ्नः। ततः विष्णुः अक्षरः प्रमुदितः महेन्द्राय कश्यपसुताय लोकान् दत्तवान्; ततः देवाः, गन्धर्वाः, महर्षयः च— भगवन्तं दिव्यस्तोत्रैः स्तुत्वा पूजयामासुः; स तेषां दर्शनाय स्वं विशालरूपं संक्षिप्य दर्शितवान्। देवैः पूजितः हरिः तदनन्तरं अदृश्यः अभवत्; एवं इन्द्रः महाबलवता विष्णुना रक्षितः। त्रिलोकनाथः महत् ऐश्वर्यं प्राप्तवान्; एषा वामनस्य महात्म्यकथा तुभ्यं उक्ता। यद् अवशिष्टं तस्य महात्म्यस्य, हे देवि, क्रमशः कथयिष्यामि। एवं पद्ममहापुराणस्य उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे वामनावतारवर्णनं नाम द्विशतचत्वारिंशः अध्यायः पूर्णः, पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसमेतः। ततः रुद्रः उवाच—“मुकुन्दः मचुकुन्दः यवनं हत्वा तस्मै मोक्षं दत्त्वा, यदुवंशजः तस्मात् निर्गतः। यवनस्य निधनं श्रुत्वा दुष्टबुद्धिः जरासन्धः रामकृष्णाभ्यां सह स्वसैन्येन युद्धाय प्रवृत्तः। कृष्णेन तस्य दुष्टस्य सर्वं सैन्यं विनष्टम्, मगधराजः भूमौ मूर्छितः पतितः। दीर्घकाले चेतनां पुनः प्राप्तः, भयाकुलः कम्पमानाङ्गः, स रामं युद्धे जेतुं असमर्थः अभवत्। तदनन्तरं युद्धं परित्यज्य शीघ्रं पलायितः, शेषसैन्येन अनुगतः, रामकृष्णौ दृढबलौ अजित्यौ इति चिन्तयन्। ताभ्यां युद्धं त्यक्त्वा स्वनगरं प्रविष्टः; ततः वसुदेवपुत्रौ रामकृष्णौ स्वसैन्येन सह मथुरानगरं परित्यज्य द्वारकां प्रविष्टौ। तत्र इन्द्रः देवसभा मध्ये वायुम् प्रेषितवान्। स्नेहात् कृष्णाय विश्वकर्मणा निर्मितं रत्नवैदूर्यशोभितं, बहुसंस्कारासनयुक्तं सभागृहं दत्तवान्। विविधैः दिव्यरत्नैः सुवर्णछत्रैः च शोभितं तत् सभागृहं प्राप्त्वा उग्रसेनः अन्ये च राजानः...