यथा कोपिताः सर्पाः शरीरान्तर्गताः क्रूरं वर्तन्ते, तथा पुष्कलः परमकोपाविष्टः पुनः राजानं समभ्यधावत्। सः शतशः तीक्ष्णाग्रैः शरैः शीघ्रं तं विव्याध; तैः शरैः तस्य कवचं भग्नं, किरीटं च शिखरसमेतं चूर्णितं चाभवत्। क्रोधवेगेन तस्य महद् धनुः सार्धं रथेन च छिन्नम्; शरैः विदारितं शरीरं रुधिरसिक्तमभवत्। अथान्यं रथमारुह्य सः भरतात्मजं समीपमुपेत्य उवाच—"धन्यः त्वं वीर, येन रामपदपद्मे भ्रमरवत् भक्तिः कृताऽस्ति।" "महदद्य कृतं कर्म त्वया, येन मम रथः हरितः। अधुना, वीर, युधि मां युध्यन्तं जीवितं रक्षस्व। ममाग्रे मृत्युरूपेण स्थितेन तव प्राणाः सुलभं न रक्ष्यन्ते।" इति उक्त्वा शस्त्रपतिः अनन्तशरवृष्ट्या तं व्यधात्। भूमौ सर्वतोऽपि तैः शरैः किंचित् न दृश्यते स्म; अनन्तगजाः विदारिताः, सर्वतोऽश्वाः पतिताः। रथाश्च तेषां रथिनश्च छिन्नाः भग्नाः द्विधा कृताः; रणभूमौ रुधिरप्रवाहाः नद्यः इव प्रवहन्ति स्म। तत्र मत्तगजाः शैलशिखराणि इव दृश्यन्ते; तेषां कुटिलकेशाः भस्माङ्किताः पुनः पुनः जीविषु मूर्धसु प्रकटन्ते। तत्र नानावीराणां छिन्नहस्ताः कुण्डलभूषिताः, चन्दनादिलिप्ताः, भुजङ्गवत् भूमौ पतिताः दृश्यन्ते। प्रधानवीराणां शिरांसि कूर्मकवचसदृशानि वह्यमानानि, वीरमांसं तत्र मृत्तिकेव जातम्। एवं युद्धे प्रवृत्ते शतशः योगिन्यः रणाङ्गणे पतितवीराणां रुधिरं पात्रैः पिबन्ति स्म। तानि मांसं हर्षकुतूहलयुक्ताः आस्वादयन्त्यः, रुधिरपानमांसभक्षणानन्तरं मदमत्ताः जाताः। नृत्यन्त्यः, उच्चैः हास्यन्त्यः, गानानि च युद्धमध्यगता गायन्त्यः; तत्र पिशाचाः युद्धे जीविषां शिरांसि गृह्णन्ति। हस्तेन गृह्य, मत्ताः तानि शिरांसि तालवाद्यवत् उच्चैः नादयन्ति; तत्र शिवाः रणपतितानां महन्मांसं खादन्ति स्म। भुक्त्वा मदमत्ताः भीतानां भीतिं जनयन्त्यः उच्चैः नादयन्ति; भीतास्ते गजकुहराणि पलायन्ते। ये पापिनः योगिनिभिः भक्षिताः, ते क्वापि शरणं न लभन्ते। तं भयानकं दृश्य, स्वसेनायाः रथपतिः—पुष्कलः अपि तत्र रणमध्ये महद्वधं चकार। गजानां शिरांसि विदारितानि, मुक्ताफलानि पतितानि। शरैः रोमसमुदायवत् पूरितं सा नदी ताम्रपर्ण्याः सदृशी दृश्यते; तैः शरैः सर्वत्र पुरुषदेहेषु पतितैः, पराक्रान्तानां सर्वेषां प्राणनाशः जातः। सर्वे रुधिरार्द्रदेहाः, स्वाङ्गच्छिन्नाः दृश्यन्ते; रणभूमौ वीराः किंशुकवृक्षवत् शोभन्ते। तस्मिन्नन्तरे, सः कोपाविष्टः राजानं संबोध्य, कोपवेगेन बहुशरैः तं व्यधात्। राजा तैः शरैः विदारितशरीरः, भग्नकवचः, प्रतिपक्षिणं महाबलसम्पन्नं मन्यमानः, शरवृष्ट्या प्रत्यविध्यत्। तैरपि शरैः कवचं विदारितं, बहुरुधिरं प्रवाहितम्; शरीरं शरपञ्जरान्तर्गतं विभाति स्म। तस्मिन्शरपञ्जरे स्थितः, मोहाविष्टचित्तः, सः भरतः न शरं संधत्तुं नापि मोचयितुं शक्तः। रामं स्मृत्वा, महद् दृढं धनुः गृहीत्वा, हस्ते सज्जीकृत्य, तीक्ष्णशरैः शत्रुसैन्यं प्रत्युद्यत्। तैः शरैः ऋषिसत्तमः तं शरजालं विच्छिद्य, शङ्खं नादयामास, निर्भयः राजा वाक्यमुवाच। पुष्कलः अवदत्—"महदद्य कृतं कर्म त्वया, येन मां शरपञ्जरे लक्ष्यं कृतवान्—अद्भुतं वीर्यप्रदर्शनम्।" "तव वयसः कारणात् पूज्यः असि मया, किन्तु अधुना रणाङ्गणे, हे राजन्, पश्य आज्य वीर्यं पराक्रमं च। त्रिभिः शरैः न मम चेतना नश्यति; अतः शृणु मम प्रतिज्ञां या सर्ववीराणां मनांसि मोहयति।" "यः पापात्मा मोहवशात् गङ्गां प्राप्त्वा तां पावनीं तिरस्करोति, सः न निमज्जति। तस्य पापं मम भवतु यदि त्वां न रणाङ्गणे मूर्छितं करिष्यामि; अतः सज्जः भव, नराधिप।" एवं पुष्कलस्य वचनं श्रुत्वा, सः श्रेष्ठः राजा महाकोपसमाविष्टः, तीक्ष्णशरान् संधाय व्यधात्। ते शराः महद्भारतहृदयम् विदार्य भूमौ पतिताः, यथा रामभक्तिं परित्यज्य पतिताः भूमौ पतन्ति। ततः सः अग्निसमप्रभं तीक्ष्णं शरं उद्यम्य, विस्तीर्णवक्षसि, महाद्वारतोरणसदृशे, लक्ष्यम् कृत्वा सन्दधानः सन्दधौ। सः शरः राज्ञा अन्येन शरेण विदारितः, द्विधा कृतः, रथमध्यभागे पतितः, सूर्यबिम्बवत् द्योतमानः। ततः मातृभक्तिसंभावनया जातं अन्यं शरं गृहीत्वा, पुण्यं स्मृत्वा, तेनापि पुनः तम् उत्तमं छित्त्वा पतितवान्। ततः सः संतप्तः, हृदि विचारयन् किं कर्तव्यमिति, परमास्त्रपतिः रामं, स्वदुःखनाशनं, हृदयमध्ये सन्दध्यौ। सः शरः सूर्यसमप्रभः, तस्य हृदयम् विषधर इव विदार्य, मूर्छां न जनयन्, तीव्रं दग्धवान्। तदा राजा मूर्छितः पतितः, सर्वे तत्र क्रन्दित्वा पलायिताः, पुष्कलः विजयं प्राप। शेष उवाच—रणाङ्गणे रुद्रं समीपमुपेत्य, वीरः हनुमान्, देवानां प्रभुं समाह्वयितुं इच्छन्, इदं वचनमब्रवीत्।