राघवस्य विजयार्थं यदा तद् आकाशवाणी श्रुत्वा युद्धकुशलाः ते महोत्साहेन स्वस्वसेनाभिः समन्विताः रणाय सन्नद्धाः प्रस्थिताः। तस्मिन्नेव समये, शेषः उवाच—महासेनासमुद्रे युद्धाय आह्वयन्तं राजा पुष्कलं दृष्ट्वा कपिसत्तमः हनुमान् अपि त्वरया तस्य समीपं जगाम। स तु हनुमान् स्वदंष्ट्रां उत्तोल्य, दीर्घकायः, मेघनादसमनादेन, वीरमणिनृपस्य समीपं यत्र महावीराः युद्धे स्थिताः तत्र प्रवव्राज। हनुमन्तं समुपसर्पन्तं दृष्ट्वा, पुष्कलः क्रोधविमर्शेन रक्तलोचनः तं सुस्पष्टमवलोकयन् तिष्ठति। स च परमास्त्रविद् पुष्कलः मेघगम्भीरया वाचा समरे सञ्जयन् हनूमन्तं सम्बोधितवान्—“कथं त्वं, महाकपि, युद्धाय प्राप्तः? अत्र राजा वीरमणिः महाबलवान्, तव बलं तु लघु। यत्र त्रयः लोका एकत्र समागता, तत्र त्वं क्रीडया वा युद्धं कर्तुमिच्छसि, अथवा न किञ्चिदेव? कः अयं वीरमणिनाम राजा, कियत् तस्य बलं, लघु वा महद्वा? वीर, तव आगमनं तु तुच्छं न मन्ये। रघुनाथस्य कृपया अहं दुस्तरं तरिष्यामि, क्षणेन गमिष्यामि च, कपिश्रेष्ठ; त्वं युद्धे मनः न क्लेशय। त्वया, रामस्य प्रसादेन, राक्षसानां सागरः तरितः; अहम् अपि रामं स्मृत्वा दुस्तरं तरिष्यामि। योऽपि दुस्तरं प्राप्तः रघुनाथं स्मरति, तस्य दुःखसागरः शुष्यति—नात्र संशयः। अतः, महावीर, त्वं शत्रुघ्नस्य पार्श्वं याहि; अहं क्षणेन वीरमणिनृपं जित्वा आगमिष्यामि।” एवं पुष्कलस्य स्थिरवचनानि श्रुत्वा, शत्रुवीरविनाशकः हनुमान् पुनः पुष्कलमिदं वचनम् उवाच—“वत्स, त्वं वीरमणिनृपं प्रति प्रमादं मा कुरु; सः दानी, शरण्यः, बलपराक्रमसमन्वितः च। त्वं तु बालः, राजा वृद्धः, सर्वास्त्रविदां श्रेष्ठः; तेन युद्धे बहवो वीराः पराक्रमेण दीप्ताः पराजिताः। तस्य पार्श्वे सदाशिवः रक्षिता स्थितः, सः तं भक्त्या प्राप्य लब्धवान्; सोमश्च अस्मिन्गृहे निवसति। अतः अहमेव एनं नृपं समरे योध्स्यामि; त्वं अन्यान् वीरान् जित्वा महतीं कीर्तिम् आप्नुहि।” तदा पुष्कलः प्रत्युवाच—“एष राजा भक्त्या शिवं जित्वा स्वनगरे प्रतिष्ठितवान्; महेश्वरः तस्य हृदि शीघ्रं वसति। सदाशिवं पूज्य सः परमपदं प्राप्तवान्; किन्तु रामः मम मनः त्यक्त्वा अन्यत्र न गच्छति। यत्र रामः, तत्र सर्वं जगद् स्थावरजङ्गमम्; तस्मात् अहं समरे वीरमणिनृपं जित्वा स्थास्यामि। त्वं अन्यैः क्षत्रियश्रेष्ठैः युद्धाय याहि, कपिश्रेष्ठ; मयि मा चिन्तां कुरु।” एवं वीर्यगर्भितं वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वीरसिंहनाम्नः राज्ञः अनुजं प्रति युद्धाय प्रस्थितः। लक्ष्मीनिधिः अपि स्वपुत्रं शुभाङ्गदं, महास्त्रविदं, रणाय समभ्यगच्छत्। सुमदः स्वमित्रेण बलमित्रेण सह स्वबलपराक्रमसमन्वितः, समरे सन्नद्धः प्रविवेश। राजा यदा समराय समागच्छत्, तदा युद्धकुशलः पुष्कलः सुवर्णरथस्थः तस्य समीपं जगाम। तं समीपं समायान्तं पुष्कलं दृष्ट्वा, राजा निर्भयः समरे सुस्पष्टं वचनम् उवाच—“वत्स, मा माम् उपसर्प; अहं कुपितः, युद्धे चण्डः। जीवितमिच्छसि चेत् गच्छ; मया सह मा युध्यस्व। अहं यथा बालान् प्रति दया प्रदर्शयामि, एवं नृपाः बालान् न हिंसन्ति; अतः युद्धभूमिं त्यज। यावत् त्वां नेक्षे, तावत् युद्धे स्पृहयामि; अद्य तु त्वां दृष्ट्वा प्रहाराय मनो नास्ति। तव पुत्रः मया बाणैः विह्वलः कृतः, तदद्य बाल्यं विचार्य पूर्णतः क्षमितः।” एवं वचः श्रुत्वा, पुष्कलः प्रत्युवाच—“अहं बालः, त्वं वृद्धः, सर्वास्त्रशस्त्रकुशलः च। किन्तु क्षत्रियेषु ये बलेन वरिष्ठाः, ते एव ज्येष्ठाः, न केवलं वृद्धत्वात्। तव पुत्रः स्वपराक्रमबलमदमत्तः मया विह्वलः कृतः; अद्य त्वां समरे शस्त्रैः पातयिष्यामि। अतः, राजन्, यत्नेन युद्धे स्थित्वा माम् अभिमुखं कुरु; रामभक्तपदस्थः कश्चिदपि मां न जयति।” एवं पुष्कलस्य वचनं श्रुत्वा, स राजा सर्वराजशिरोमणिः हसित्वा तं बालं विलोक्य पुनः क्रुद्धः अभवत्। तं कुपितं दृष्ट्वा, भरतात्मजः पुष्कलः रोषविवशः, तीक्ष्णैः विंशत्या बाणैः राजानं हृदि विव्याध। राजा तु तैः बाणैः समुपेत्य, कोपेन बहुभिः तीक्ष्णैः बाणैः तान् छित्त्वा नाशितवान्। स्वबाणान् छिन्नान् दृष्ट्वा, भरती शत्रुवीरविनाशकः अत्यन्तं क्रुद्धः, त्रिभिः बाणैः राजानं विव्याध। पुष्कलः राजपुत्रः तं राजानं ललाटे विव्याध; तत्र तैः बाणैः त्रिकूटशिखराणि इव शोभन्ते स्म। तैः बाणैः पीडितः राजा, महाक्रोधेन तं वीरं पुष्कलं नवभिः बाणैः हृदि विव्याध; ते बाणाः वत्सदन्ताग्रसदृशाः, रामानुजान्वयस्य तनौ बहुधा रक्तं पिबन्तः अपि शोभन्ते स्म।