शुक्रः तदा राजानं उवाच—“एषः विष्णुः परमेश्वरः, सुरैः प्रार्थितः, हे नृप, त्वत्तः समग्रां पृथिवीं मायया प्राप्नोतुमिहागतः। तस्मात् राजन्, न देयं भूमिः अस्मै महात्मने; अन्यद् दत्तव्यं यथाहं सन्दिशामि, हे भूपते।” एवमुक्ते गुरुना, श्रीशङ्कर उवाच—राजा प्रसन्नचित्तः स्मित्वा गुरुमिदं शान्तया वाचा प्रत्युवाच। बलिः उवाच—“वासुदेवस्य तुष्ट्यर्थं सर्वाण्यपि पुण्यानि मया कृतानि। अद्य अहं धन्यः, यतः स्वयं विष्णुः अत्र आगतः; तस्मै सर्वं दातव्यं, प्राणानपि, महतीं च सम्पदं। तस्मात्, क्षिप्रमेव अस्मै त्रीन् लोकान् दास्यामि।” एवं कृत्वा, राजा भक्त्या वामनस्य पादौ प्रक्षालयामास। विधिपूर्वकं जलं प्रक्षिप्य, वाञ्छितां भूमिं दत्तवान्। प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, दक्षिणां च धनं च समर्पयामास। हर्षपूर्णहृदयः बलिः तं ब्राह्मणं पुनरुवाच—“धन्योऽस्मि, पृथिवीं दत्त्वा फलितं मम जन्म।” बलिः पुनरुवाच—“यथेष्टं, ब्रह्मन्, एषा भूमिः तव। यथाकामं गृहाण।” श्रीशङ्कर उवाच—तदा विष्णुः समीपस्थं राजानं सम्बोधितवान्—“अद्य तव साक्षात् उपस्थिते, पदेन भूमिं मिमेष्ये।” इत्युक्त्वा, परमेश्वरः वामनरूपं त्यक्त्वा त्रिविक्रमस्वरूपं धारयामास। स त्रिविक्रमः, पञ्चाशत्कोटिप्रमितां पृथिवीं, सागरगिरिसहितां, पदेन व्याप्तवान्। समुद्रद्वीपसर्वजनसमेतां, देवासुरमानुषैः सहितां, स मधुसूदनः एकेनैव पादेन आवृत्य स्थितवान्। स नित्यः त्रिविक्रमस्वरूपधारी, दैत्यराजं बलिं उवाच—“किं करवानि अद्य?” स रूपं, देवर्षिभ्यः अपि दुर्लभं, ब्रह्मणः शङ्करस्यापि अदृश्यं। श्रीशङ्करः उवाच—“हे सुन्दरी गिरिजे, तदा तस्य पादः समग्रां पृथिवीं व्याप्तवान्, शतयोजनाधिकं व्याप्य स्थितः। नित्येन विष्णुना दैत्यराजाय दिव्यदृष्टिः प्रदत्ता, स जनार्दनः स्वं विराट्स्वरूपं दर्शयामास। तं विश्वरूपं दृष्ट्वा, दैत्यराजः बली, अतुलानन्दपूर्णहृदयः, अश्रुपूर्णलोचनः, परमं हर्षमविन्दत्। भगवन्तं दृष्ट्वा, नमस्कृत्य, स्तोत्रैः स्तुत्वा, हर्षगद्गदया वाचा, सन्तुष्टहृदयः, बलिः उवाच—“धन्योऽस्मि, फलितं मम जन्म, त्वां दृष्ट्वा, परमेश्वर। त्वमेव एतान् त्रीन् लोकान् स्वीकुरु।” ततः श्रीशङ्करः उवाच—विष्णुः सर्वेश्वरः द्वितीयं पदं अक्षयं ब्रह्मलोकपर्यन्तं व्याप्तवान्। ताराग्रहदेवसमूहसहितं तद् अच्युतस्य पादं सर्वं व्याप्य स्थितम्। तदा ब्रह्मा, प्रहृष्टहृदयः, देवेशपादे चक्रपद्मचिह्नं दृष्ट्वा, “धन्योऽस्मि” इति उक्त्वा, स्वकपालोदकं भक्त्या तस्मिन् पादे प्रक्षिप्य प्रक्षालयामास। विष्णोः प्रभावेन तत् जलं अक्षयम् अभवत्; तत् शुद्धं जलं मेरुशिखरे पुण्यधारारूपेण पतितम्। तद् जलं, लोकपावनाय, सर्वदिशः प्रवाहितम्—प्रथमं सीता, ततोऽलकानन्दा, ततो चक्षुर्भद्रा इति प्रसिद्धम्। मेरोः दक्षिणे भागे, सा अलकानन्दा नाम्ना प्रसिद्धा, त्रिपथगा, त्रिस्रोताः, लोकपावनीति त्रिणाम्नी जाता। स्वर्गे सा मन्दाकिनी, अधो भूगते भोगवती, मध्ये शीघ्रगामिनी गङ्गा इति पुण्यदायिनी। मेरुमध्ये तां प्रवहन्तीं दृष्ट्वा, स्वपावनार्थं, अहं तां शिरसि धारयामि। दिव्यसहस्रवर्षाणि गङ्गाजलं शिरसि धारयित्वा, हे देवि, अहं पुण्यः अभवं, सर्वेषु लोकेषु पूजितः। यः कश्चित् विष्णुपादोद्भवं गङ्गाजलं शिरसि धारयति, वा पिबति, स लोके पूज्यः भवति—न संशयः। यः “गङ्गे! गङ्गे!” इति शतयोजनविप्रकृष्टोऽपि उच्चारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः, विष्णुलोकं याति। ततः भगीरथराजा, महातपस्वी गौतमः च, मां तपसा सम्पूज्य, गङ्गां प्रार्थयामासतुः। लोककल्याणाय, हे देवि, अहं ताभ्यां तां श्रेष्ठां विष्णुप्रिया गङ्गां सानन्दं दत्तवान्। गौतमेन आनीता सा गौतमीति प्रसिद्धा, भगीरथेन चोदिता सा भागीरथीति ख्यातिं प्राप्ता। एवं, प्रसङ्गतः, गङ्गायाः अनुपमं उत्पत्तिमाह। ततो नारायणः, भगवान्, दैत्यराजं बलीं प्रति— —रासातलस्य रम्यं राज्यं, भक्तवत्सलत्वात्, दानवानां, नागानां, यादवानां च अददात्। बलिं तेषां राजा कृतवान्, महाप्रलयपर्यन्तं, वामनरूपेण लोकान् गृह्य, दैत्यनाशनः सन्। ततः विष्णुः, अक्षरः, हृष्टः, महेन्द्राय कश्यपात्मजाय लोकान् दत्तवान्; तदा देवगन्धर्वमहर्षयः— —भगवन्तं दिव्यैः स्तवैः स्तुत्वा, पूजयामासुः; स तेषां दर्शनाय स्वं विराट्स्वरूपं संक्षिप्य दर्शितवान्। देवैः पूजितः हरिः अन्तर्धानं गतः; एवं इन्द्रः महाविष्णुना रक्षितः। त्रैलोक्येश्वरः महदधिपत्यं प्राप्तवान्; एवं वामनस्य पुण्यकथा सर्वा श्रूता। यदवशिष्टं तस्य महात्मनः यशः, हे देवि, यथाक्रमं कथयिष्यामि।