रघुपतेः अश्वमेधाय यः अश्वः मुक्तः, सः स्वेच्छया विचरन्, अद्भुतः सः अश्वः, तं गृहीतमिति वार्ता वीरमणये निवेदिता। तं अश्वं महाबलशत्रुघ्नः महतीन्यन्यानी च सेनानी रक्षितवन्तः। एतदाकर्ण्य, महाबलवान् राजा वीरमणिः, तस्य कर्मणः अत्यधिकं न स्तुतवान्; बुद्धिमान् सः, तदाचरितं चौर्यकर्मवत् संदिग्धमिति मनसि चिन्तितवान्। सः तद्वृत्तान्तं स्वस्य जामात्रे शिवाय, अद्भुतकर्मणे, चन्द्रशेखराय, अर्धनारीश्वराय, अंगभूषणाय, निवेदितवान्। ततः महराजः वीरमणिः तेन सह मन्त्रयामास, स्वपुत्रकृतं महदपि कर्म आर्याणां दृष्ट्या निन्दनीयमिति मनसि निश्चित्य। तदा शिवः उवाच— 'राजन्, तव पुत्रेण महदद्भुतं कर्म कृतम्; सः रामस्य धीरस्य महाश्वं गृहीतवान्। अद्य देवदानवान् मोहयन् महायुद्धं भविष्यति, शत्रुघ्नमहाबलिनां कोटिनायकस्य रक्षिता। यं मम हृदये धारयामि, यस्य नाम मम जिह्वया उच्चार्यते, तस्य रामस्य अश्वः तव पुत्रेण गृहीतः।' 'इह युद्धे परमं लाभं भविष्यति, यतः स्वजनैः पूजितं रामपदद्वयं द्रष्टुं वयम् अर्हामः। अतः, महाबाहो, अश्वस्य रक्षणाय महदायासं कर्तव्यम्; यद्यपि मया रक्ष्यते, ते तं बलात् हरितुम् इच्छन्ति। तस्मात्, हे महाबाहो, विनयेन अश्वं राज्येन सह भोज्यरूपेण समर्प्य, तस्य पदद्वयं पश्य।' एवं शिवस्य वचनं श्रुत्वा, स राजा इन्द्रादिभिः पूजितपदद्वयस्य तस्मै प्रत्युवाच। वीरमणिरुवाच— 'एषा क्षत्रियाणां धर्मः, स्ववीर्यस्य रक्षणम्। अतः सः यज्ञार्थमश्वं गृहीतुं निर्गतः।' 'यावत् शक्यं, स्ववीर्यं यथाशक्ति रक्षितव्यम्, देहस्यापि परित्यागेन कर्म कृत्वा। मम पुत्रेण सर्वं कृतं, अश्वः punar् गृहीतः। रामः क्रुद्धो जातः, अतः हे प्रभो, यथायोग्यं कुरु।' 'न हि क्षत्रियाणां युक्तं, यद्भयाकुलः शत्रुपादौ प्रणमेत्। शत्रवः तं निन्दन्ति— "एषः भीरुः, नीचः, सामान्यः, भयभीतः, शत्रुपादौ नमति।"' 'तस्मात् युद्धसमये यथायोग्यं आचरितव्यम्। विचार्य च, भक्तं रक्षितव्यम्।' शेष उवाच— एतदाकर्ण्य, चन्द्रचूडः सस्मितं गर्जितनिस्वनं वाक्यं प्राह, मनांसि मोहितवान्— 'त्रयस्त्रिंशत् कोटयः सुराः अपि यद्युपयुञ्ज्युः, तव रक्षिणः कस्य अश्वं हर्तुं सामर्थ्यमस्ति?' 'यदि रामः स्वयम् आगच्छेत्, स्वस्वरूपं प्रकाशयेत्, तदा अहं तस्य शोभनपादयोः प्रणमिष्यामि।' 'स्वामिना सह न युद्धं कर्तव्यम्— एषा परमा नीतिरेव। अन्ये वीराः तृणसमाः, किमपि कर्तुं न समर्थाः।' 'तस्मात्, हे नृपते, त्वं युद्धं कुरु; अहं तव रक्षिता स्थास्यामि। त्रयः लोकाः अपि यदि एकत्र सञ्जायेरन्, कः अश्वं बलात् हर्तुं शक्नुयात्?' शेष उवाच— चन्द्रचूडस्य एतानि उत्तमानि वचनानि श्रुत्वा, राजा हृष्टहृदयः युद्धाय उत्सुकः अभवत्। ततः महाबलिनः राज्ञः गुप्ताः समागत्य रामस्य अश्वं निरीक्षन्तः स्थिताः। 'क्व सः अश्वः? केन गृहीतः? कुतः न दृश्यते? कः चौर्येण अश्वं गृहीत्वा निर्मलचित्तः यमपुरीं गमिष्यति?' इति परस्परं पृष्टवन्तः। रघुवंशस्य सेनायाः गुप्ताः तं मार्गं अन्विष्यन्तः, तस्मिन्नेव काले महाबलसमन्वितः राजा समागतः। सः सर्वान् अनुचरान् पप्रच्छ— 'क्व मम अश्वः? कुतः सुवर्णभूषणयुक्तः अश्वः न दृश्यते?' इति। तदाकर्ण्य, ये अनुचराः अश्वस्य अनुगमनं कृतवन्तः, ते ऊचुः— 'भगवन्, शीघ्रगामिनं अश्वं कश्चित् वनान्तरे नीतवान्।' 'सः चौर्येण नीतः, वयं मार्गज्ञाः अपि न पश्यामः। तस्मात्, भगवन्, अश्वस्य पुनराप्तये प्रयत्नः करणीयः।' एवं श्रुत्वा, राजा सुमतिं पप्रच्छ। शत्रुघ्नः शत्रुनाशनः, मोहकररूपं धारयन्, अपृच्छत्— 'कः राजा अत्र वसति? कथं अश्वः अत्र आगतः? केन मम अश्वः अद्य गृहीतः, तस्य बलं कियत्?' सुमतिः उवाच— 'राजन्, एषा देवपुर्याख्या नगरी, देवेनैव निर्मिता, कैलासवत् दुर्गमा, शत्रुगणैः रक्षिता। अत्र वीरमणिः राजा, महावीर्यसम्पन्नः, धर्मेण राज्यं पालयति, शिवेन रक्षितः।' 'यः संहारकारी अत्र वसति, भक्त्या निगृहीतः; चन्द्रचूडः सदा भक्ते पक्षपाती। तस्मात्, यदि अत्र महायुद्धं भवेत्, तर्हि आर्यैः छाविरक्षणं यथायोग्यं व्यवस्थाप्यताम्।' एवं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः सर्वेषां नृपतीनां श्रेष्ठः, सेनायाः व्यूहं विधाय, स्थिरः तस्थौ, यशसा विश्रुतः। सः सुखेन स्थित्वा मन्त्रिभिः सह मन्त्रयन्, दिव्यऋषिः समुपागमत्, युद्धोत्साहसमन्वितः। ऋषिं समागतं दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः तपःसम्भारभूतः, उत्थाय, तं उपवेशयामास, मधुपर्कं च समर्पितवान्। स्वागतवाक्यैः नारदं मुनिश्रेष्ठं प्रीतिं करोत्, वाक्संपन्नया वाचा तम् अभ्यभाषत।