बलिः, महाभागः, परमभाग्यशाली, आत्मनः जीवनस्य अर्थं प्राप्य, तृप्तः, सन्तुष्टः, भगवतः ब्राह्मणश्रेष्ठस्य पूजां कृत्वा, किम् अहं तव प्रियं कर्तुं शक्यः इति सस्नेहम् पप्रच्छ। तं दृष्ट्वा, द्विजश्रेष्ठं, स्वार्थाय आगतम्, बलिः शीघ्रं तस्य याचितं दातुम् उद्युक्तः अभवत्। तदा शङ्करः उक्तवान्—हृष्टचित्तः वामनः बलिं इदं उवाचः—“राजन्, मम आगमनस्य कारणं शृणु। हे दैत्याधिप, यज्ञवेदिकायाः त्रिभिः पादैः मितां भूमिं मे दत्त्वा, अन्यं किमपि न कामये, हे मानद, भूमिदानं सर्वदानेषु श्रेष्ठम्। भूमिहीनाय ब्राह्मणाय भूमिदानं कृत्वा, राजा उत्तमं पुण्यं प्राप्नोति। अङ्गुष्ठमात्रं भूमिं दत्वा अपि भूमिपतिः भवति; भूमिदानं लोके शुद्धतमम्। भूमिदाता भूमिप्राप्ता च, उभौ पुण्यं कृत्वा, मृत्यौ स्वर्गं गच्छतः। अतः, महराजन्, त्रिपदभूमिं मे दत्त्वा, अल्पं भूमिदानं कर्तुम् न विचिन्तय; एष दानं त्रैलोक्यदानरूपेण प्रसिद्धं भविष्यति।” एवं शङ्करः उक्तवान्। तदा, प्रसन्नमुखः बलिः “तथास्तु” इति उक्त्वा, विधिविधानं भूमिदानं कर्तुं निश्चितः अभवत्। तदा, दैत्यराजस्य पुरोहितः उशनाः, तं दृष्ट्वा, “राजन्, भूमिं मा दत्तः” इति उक्तवान्। शुक्राचार्यः बलिं इदं उवाचः—“एष विष्णुः, परमेश्वरः, देवैः प्रार्थितः, भूमिं सर्वां तवाच्छेदनाय आगतः। अतः, राजन्, अस्मै भूमिं मा दत्तः; अन्यं किमपि दत्त्वा, मम वचनं कुरु।” एवं शङ्करः उक्तवान्। तदा, बलिः, हसन्, गुरुम् शान्तया वाचा उवाचः—“वासुदेवस्य तुष्ट्यर्थं सर्वाणि पुण्यकर्माणि कृतानि। अद्य अहं भाग्यवान्, यः विष्णुः स्वयम् आगतः; तस्मै मम जीवनं सुखं च दातव्यम्। अतः, त्रैलोक्यं अपि तस्मै विलम्बं विना दास्यामि।” शङ्करः उक्तवान्—एवं बलिः भक्त्या तस्य पादौ प्रक्षालयामास। विधिपूर्वकं जलं प्रक्षिप्य, भूमिं दत्त्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, दक्षिणां धनं च दत्तवान्। बलिः, हर्षपूर्णहृदयः, ब्राह्मणं पुनः उवाचः—“अहं भाग्यवान्, भूमिदानं कृत्वा, तव पूजां पूर्णं कृतवान्।” “यथा इच्छसि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, इयं भूमिः गृहाण” इति बलिः उक्तवान्। शङ्करः उक्तवान्—तदा विष्णुः समीपस्थं बलिं इदं उवाचः—“अद्य तव सन्निधौ, पदेन भूमिं माप्स्यामि।” इति उक्त्वा, परमेश्वरः वामनरूपं त्यक्त्वा, त्रिविक्रमरूपं धारयामास। सः त्रिविक्रमः, पञ्चाशत्कोटिभूमिं, सागरैः पर्वतैः सह, एकपदेन आवृतवान्। सागरद्वीपैः, सर्वैः प्राणिभिः—देवैः, असुरैः, मनुष्यैः—मधुसूदनः एकेन पादेन सर्वं आवृतवान्। नित्यः तदा दैत्यराजं इदं उवाचः—“किं कर्तव्यम्?” तस्य त्रिविक्रमरूपस्य महाशक्तिः, देवानां महर्षीणाम् अपि हिताय, ब्रह्मणः शङ्करस्य अपि न दृष्टः। गिरिजे, तदा तस्य पादः समस्तभूमिं व्याप्य, शतयोजनात् अधिकं व्याप्तवान्। नित्यः दैत्यराजाय दिव्यं दृष्टिं दत्त्वा, जनार्दनः स्वं विश्वरूपं दर्शितवान्। तं विश्वरूपं दृष्ट्वा, बलिः, दैत्यराजः, अतुल्यं हर्षं प्राप्तवान्, तस्य नेत्रे हर्षाश्रुभिः पूर्णे। भगवन्तं दृष्ट्वा, प्रणम्य, स्तोत्रैः स्तुत्वा, गद्गदवाचा, हर्षपूर्णहृदयः, उवाचः— “अहं भाग्यवान्, तव दर्शनं कृत्वा, आत्मनः प्रयोजनं पूर्णं कृतवान्। परमेश्वर, त्रैलोक्यं तव स्वामित्वं भविष्यति।” शङ्करः उक्तवान्—तदा विष्णुः, सर्वेश्वरः, द्वितीयं, अक्षयं पदं, ब्रह्मलोकं प्रति व्याप्तवान्। तस्य पादः, ताराग्रहैः, सर्वैः देवैः सह, सर्वं व्याप्य, पूर्णं अभवत्। तदा ब्रह्मा, हर्षपूर्णहृदयः, देवेशस्य पदं चक्रपद्माङ्कितं दृष्ट्वा, “अहं भाग्यवान्” इति उक्त्वा, स्वं कमण्डलुं गृहीत्वा, भक्त्या तं पादं जलैः प्रक्षालयामास। विष्णोः शक्त्या, तत् जलं अक्षयं अभवत्; तत् शुद्धं जलं मेरुशिखरे पुण्यधारारूपेण पतितम्। लोकशुद्ध्यर्थं, सा धारा सर्वदिशं प्रवाहितवती—प्रथमं सीता, तदनन्तरं आलकनन्दा, तदनन्तरं चक्षुभद्रा। मेरु दक्षिणे, सा आलकनन्दा इति प्रसिद्धा; सा त्रिपथगा, त्रिस्रोताः, लोकशुद्ध्यर्थं पावनी इति आहुः। स्वर्गे सा मन्दाकिनी, अधः भोगवती, मध्ये शीघ्रगामिनी गङ्गा, शुभा, लोकपावनी। गिरिजे, मेरुमध्ये तां गङ्गां उत्पन्नां दृष्ट्वा, आत्मनः शुद्ध्यर्थं, अहं तां शिरसि धारयामि। दिव्यसहस्रवर्षं गङ्गाजलं शिरसि धारयित्वा, देवी, शुभत्वं प्राप्तवान्, सर्वलोके पूजितः अभवम्। यः गङ्गायाः जलं, विष्णुपादोत्पन्नं, शिरसि धारयति वा पिबति, सः लोके पूज्यः भविष्यति—नास्ति संशयः। यः “गङ्गे! गङ्गे!” इति शतयोजनात् अपि उच्चारयति, सः सर्वपापात् विमुक्तः, विष्णोः लोकं गच्छति।