राजा शत्रुघ्नः, रघुवंशश्रेष्ठः, अश्वस्य नष्टिं दृष्ट्वा सशङ्कः शेषं पप्रच्छ—"किं जलमग्नमयं वा, किं वा केनापि गर्वितेन नीतमिति? शीघ्रं वद, कथं त्वं मोहं प्राप्तवान्।" शेषस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे योधाः तस्य वीरश्रेष्ठस्य सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामासुः। तदा जनाः ऊचुः—"नाथ, न वयं जानिमहि; केवलं क्षणमेकं जलमध्यं प्रविश्य, पुनः निमग्नाः स्म, तव शोभनः अश्वः न प्रत्यागतः।" ते पुनरूचुः—"त्वमेव शीघ्रं तत्र गत्वा अश्वं आनय; वयं अपि त्वया सह गन्तुम् इच्छामः, बुद्धिमान्।" सैनिकवचनं श्रुत्वा, रघुवंशजः शत्रुघ्नः दुःखितः बभूव, जनानां जलतीरं प्रति गन्तारं दृष्ट्वा। तदा सः मन्त्रिप्रमुखं पप्रच्छ—"किं कर्तव्यम्? कथं अश्वस्य प्राप्तिः स्यात्?" पुनः सः पृष्टवान्—"के अस्माकं वीराः जलमध्यं प्रविश्य अश्वस्य अन्वेषणाय योग्याः? केन प्रकारेण अश्वः प्रत्यानेयः? तद् वद।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, मंत्री श्रेष्ठः सुमतिः समये सम्यग् उत्तमवाक्यं प्राह, शत्रुघ्नं हर्षयन् इव—"देव, त्वयि अद्भुतकर्मणि अपूर्वशक्तिः वर्तते; त्वं स्पष्टं पातालमपि, जलमपि प्रवेष्टुं समर्थः। अपि च, पुष्कलः महात्मा अस्ति, हनूमान् अपि, रामपादसेवायाम् नित्ययुक्तः, शक्तिमान् अस्ति। अतः यूयं त्रयः गत्वा नूनम् अश्वं आनयेत, यतः प्राज्ञस्य रघुनाथस्य अश्वमेधः सम्पूर्णः भवितव्यः।" एवं सुमतेः वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः शत्रुसूदनः, हनूमन्तं पुष्कलं च सह जलमध्यं प्रविवेश। तस्य प्रवेशमात्रेण तत्र पुरम् अभूत्, यः विहङ्गमान् उद्यानैः, अद्भुतमन्दिरैः च शोभितम्। तत्र कनकस्तम्भे रत्नखचिते रामस्य अश्वं बद्धं ददर्श, यः सुवर्णपट्टैः शोभितः। तत्र रमणीयाङ्ग्यः स्त्रियः, सुन्दरीं भगिनीं शय्योपविष्टां सेवमानाः आसन्। तान् दृष्ट्वा ताः स्त्रियः स्वामिन्याः ऊचुः—"एते पुरुषाः नवयुवानः, लघुकायाः, किं तु पुष्टदेहाः। एते तव श्रेष्ठं स्वादूनं च भोज्यं भविष्यन्ति; एषां मृत्युप्राप्तानां रक्तं मधुरम्।" तासां वचनं श्रुत्वा, सा उत्तमा स्त्री स्वल्पं सस्मितं बभूव, भ्रूविलासेन मुखं विचाल्य। तस्मिन्नन्तरे ते त्रयः, कवचैः भूषिताः, शिरःकवचिनः, साहसविक्रमसम्पन्नाः, तत्र आगच्छन्। तान् दृष्ट्वा तत्र स्त्रियः सौन्दर्यगुणसम्पन्नाः विस्मयेन ऊचुः—"ब्राह्मण, किमिदं महद् अद्भुतं दृश्यते?" सर्वाः दिव्याः कुलस्त्रियः मणिमुकुटप्रभया शोभमानपादयुगलाः प्रणम्य स्थिताः। तदा सा प्रभासम्पन्ना स्त्री तान् नरश्रेष्ठान् पप्रच्छ—"यूयं कः, कुतः आगताः, धनुष्मन्तः केन कारणेन?" "एषा मम स्थली सर्वैः देवैः दुर्गमा, रम्या च; कश्चित् अत्र आगत्य पुनः गन्तुम् न शक्नोति।" पुनरपि सा पप्रच्छ—"कस्य राजा एषः अश्वः, कस्य चाम्बरैः चामरैः वीजनं कृतम्? सुवर्णपट्टेन शोभितः, तन्मे वद।" तस्याः मनोहरवाक्यं श्रुत्वा, हनूमान् निर्भयः सस्मितमिव प्रत्युवाच—"वयं त्रैलोक्यरत्नस्य राज्ञः दासाः; सर्वे देवाः तस्मै नमन्ति, सः देवेषु मुकुटमणिः। एषः रामभद्रस्य अश्वः अश्वमेधाय प्रेषितः; अस्माकं तुरङ्गं मुञ्च, सुभगे, किमर्थं बद्धः?" "वयं सर्वशस्त्रेषु निपुणाः, सर्वास्त्रेषु च कौशलिनः; बलात् अश्वं गृह्णीमः, प्रतिरोधिनः हनिष्यामः।" वानरस्य वाक्यं श्रुत्वा, सा कुलवधूः द्वारस्थिता सस्मितं प्राज्ञया प्रत्युवाच—"मया एषः अश्वः नीतः, न तु मोचयितुं शक्यते; दशसहस्रवर्षाणि तीक्ष्णशरैः उद्यतैः।" "अहं केवलं रामपादकमलसेवायाः कर्मसु दासी; न च राजर्षेः अश्वं गृह्णीयाम्। मयि महती विनयता जाता, हे सुभग अश्व; रामः शशिसमः भक्तजनाश्रयः, सः क्षमां करोतु।" "यूयं अश्वस्य रक्षणाय क्लिश्यध्वं; अतः वरं याचध्वं, यः देवश्रेष्ठैः अपि दुर्लभः। यथा परमपुरुषः मम घोरं कर्म क्षमेत, तथा यूयं लज्जां परित्यज्य परमं वरं वृणुध्वम्।" तस्याः परमवाक्यं श्रुत्वा, हनूमान् प्रत्युवाच—"रघुनाथकृपया सर्वं बलं साधितम्। तथापि अहम् एकं परमं वरं याचे—यत् मम मनसि वर्तते, तदेव ददातु—यः जन्मानि जन्मानि रघुनायकः अस्माकं स्वामी भूयात्, वयं च तस्य दासाः सेवकाः च।" वानरस्य वचनं श्रुत्वा, सा स्त्री सस्मितं मधुरया वाचा गुणान् पूजयन्ती प्रत्युवाच—"यद् याचितं त्वया, यत् सर्वदेवैः अपि दुर्लभम्, तद् नूनं सम्पद्यते; यूयं रामस्वामिनः सेवकाः।" "अद्यापि यद्यपि अपमानितास्मि, एकं वरं दास्ये; रघुनाथस्य तुष्ट्यर्थं, मम वचनं सत्यं भवतु। भविष्यति वीरमणिर्नाम राजा, महावीरैः सहितः, शिवरक्षितः, सः तव अश्वं गृह्णीयात्।