ततः स भगवान्, सुरेशेन पूजितः, तं गन्धचूर्णेन अभिषिच्य, दुग्धसम्पूर्णां गाम् दत्वा, स्नेहम् उपेतानि वचनानि प्रोवाच। ‘‘स्वामिन्, अश्वमेधाख्यं यज्ञं मया कृतम्; अद्य तव पादागमनेन स पूर्णत्वं गमिष्यति।’’ ‘‘अद्य अश्वमेधः तव पादैः शुद्धः, मम जातं ब्रह्महत्यानं पापं निहन्ति।’’ स राजश्रेष्ठेन सेव्यमानः एवं वदन्, अरण्यकः ऋषिः मधुरस्मितः प्रत्युवाच— ‘‘भगवन्, तव वचनानि युक्तानि, ब्रह्मनिष्ठ राजन्; वेदविदः ब्राह्मणाः तव एव रूपाणि, महराजन्।’’ ‘‘यदा ब्रह्मपूजनादि शुभकर्माणि कुरुषे, तदा सर्वे राज्ञः, भूमिपते, ब्राह्मणं पूजयन्ति।’’ ‘‘महराजन्, यत् शुद्धयज्ञं ब्रह्महत्या-पापनाशाय कर्तुम् इच्छसि, तव वचनानि हास्यानी।’’ ‘‘शास्त्रहीनः मूढः अपि तव नामस्मरणेन सर्वपापसागरम् तरति, परमं पदम् प्राप्नोति।’’ ‘‘एषा एव वेदानां पुराणानां सारार्थः—रामनामस्मरणं पापं नाशयति।’’ ‘‘ब्रह्महत्यासमानि पापानि तव नामोच्चारणात् गर्जन्ति।’’ ‘‘महापापानाम् गजाः तव नामनिनादं शृण्वन्तः पलायन्ते, गुप्तस्थानं अन्विच्छन्ति।’’ ‘‘अतः पुण्यदर्शिनः कस्य पापं स्यात्? राम, तव रम्यकथाश्रवणेन जनः तत्क्षणात् शुद्ध्यति।’’ ‘‘कृतयुगे गङ्गातटे स्थितैः ऋषिभिः एतानि वचनानि श्रुतवान्।’’ ‘‘यावत् पापभीतः महापापी जनः रम्यं रामनाम न उच्चारयति, तावत् पापानि तिष्ठन्ति।’’ ‘‘अतः अहं धन्यः, संसारनाशः मम सुलभः जातः, रामचन्द्र, तव दर्शनात्।’’ एवं उक्त्वा, सर्वे तत्र ऋषयः तम् ऋषिं पूजयन्तः ‘‘साधु साधु’’ इति वदन्ति। शेषः उवाच—‘‘तत्र अद्भुतं किञ्चिद् अभवत्; तद् वत्स्यायन, रामभक्तश्रेष्ठ, शृणु।’’ ‘‘रामं राजानं ध्यानगतम् दृष्ट्वा, स ऋषिः हर्षपरिपूर्णः अभवत्, तदा स ऋषिसंघं उवाच।’’ ‘‘ऋषिसंघ, मम रम्यं वचनं शृणु; कः इह लोके मम तुल्यभाग्यवान् स्यात्?’’ ‘‘मम सदृशः नास्ति, न भविष्यति; रामः स्वयम् माम् नमस्कृत्य कुशलम् अपृच्छत्।’’ ‘‘तस्य पादकमलं वेदैः सदा वाञ्छ्यते; अद्य मम पादोदकं पीत्वा स शुद्धः इति मन्यते।’’ एवं उक्त्वा, ब्राह्मतेजः अभवत्; तत् तत्त्वं निर्गत्य रघुनायकं प्रविष्टम्। ‘‘सारयूतटे मण्डपे, सर्वलोकानां पुरतः, योगिनाम् अपि दुर्लभं योगं मोक्षं प्राप।’’ ‘‘तस्मिन्न् क्षणे दिव्यदुन्दुभीनां वीणानां च शब्दः आकाशे अभवत्; पुष्पवृष्टिः पुरतः अभवत्, अद्भुतं दृश्यं।’’ ‘‘ऋषयः अपि तं दृष्ट्वा तपोप्रधानं स्तुत्वा, ‘एष ऋषिस्रेष्ठः स्वार्थं पूर्णं कृतवान्, रामरूपं दृष्टवान्’ इति वदन्ति।’’ सूतः उवाच—‘‘एतत् कथा श्रुत्वा वत्स्यायनः, सत्त्वसम्पन्नः, परमसुखेन पूर्णः, नागेशं उवाच।’’ वत्स्यायनः उवाच—‘‘नागेश, एषा कथा श्रुण्वन् अहं तृप्तिं न प्राप्नोमि; रघुनाथकथा भक्तदुःखहरिणी।’’ ‘‘धन्योऽरण्यकः ऋषिः, वेदविदां श्रेष्ठः; रघुनाथं दृष्ट्वा देहं त्यक्तवान्।’’ ‘‘ततः राज्ञः अश्वः कुत्र गतः? केन बद्धः? रामनाथस्य यशः तत्र कथं उत्पन्नम्, नागेश?’’ ‘‘सर्वं सत्यम् कथय; त्वं सर्वज्ञः, पर्वतस्वरूपः, तत्त्वं प्रत्यक्षं धारयसि।’’ व्यसः उवाच—‘‘एतद् वचनं श्रुत्वा, आन्तरात्मा हृष्टः, रामस्य कर्माणि, गुणकथां कथयामास।’’ शेषः उवाच—‘‘त्वं उत्तमं पृच्छसि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, रघुनाथगुणान् पुनः पुनः शृण्वन् अपि, नूतनं इव पृच्छसि, तेषु उत्सुकतां दर्शयसि।’’ ततः अश्वः सैन्यसमूहैः परिवृतः रम्यं रेवातटं अगच्छत्, यत्र ऋषिसंघाः विहरन्ति। ‘‘सर्वे सेना-पतयः अश्वस्य पथं निरीक्ष्य, युद्धकौशलसम्पन्नाः, तत्र तत्र गताः।’’ ‘‘स अश्वः रेवायाः गम्भीरं जलं अगच्छत्, सुवर्णपट्टिकया शोभितः, पूजितः।’’ ‘‘ततः रामस्य श्रेष्ठः अश्वः जलं प्रविष्टः; तस्मिन् क्षणे सर्वे वीराः विस्मयम् अप्यायन्।’’ ‘‘ते परस्परं ऊचुः—‘कथं अश्वं पुनः प्राप्नुमः? कः जलं प्रविश्य तं महाश्वं आनयेत्?’’’ ‘‘ते चिन्तायुक्ताः तत्र स्थिताः, रघुवंशेश्वरः शत्रुघ्नसहितः शूरशतैः आगतः।’’ ‘‘सर्वान् विषण्णान् दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः वीररत्नः, मेघस्वरेण तान् उवाच।’’ ‘‘युष्माकं संकुलं जलस्थं किम्? रघुनाथस्य सुवर्णपट्टिकया भूषितः अश्वः कुत्र?