श्रीमहादेव उवाच— ततः सहस्रवर्षान्ते अदितिः वामनरूपिणं विष्णुं, सर्वलोकाधिपतिं, अव्ययम्, जनयामास। तस्य वक्षसि श्रीवत्सकौस्तुभलक्षणानि आसीताम्; स पूर्णचन्द्रसमानप्रभः, सुन्दरः, कमलनयनः, हरिः, अतीव लघुशरीरधारी च आसीत्। स देवः ब्रह्मचारिणं वेषं बिभ्रद् वेदाङ्गैः सुलभः, मेखलाजिनदण्डादिलक्षणैः युक्तः, प्रभुरिव विराजमानः आसीत्। तम् आगतम् दृष्ट्वा सर्वे देवा इन्द्रप्रधानाः, महर्षिभिः सहिताः, तं महात्मानं स्तुत्वा प्रणेमुः। ततः प्रसन्नः भगवान् तान् श्रेष्ठान् देवान् सम्बोधितवान्—वामनः उवाच—"किं करवानि अद्य? ब्रूहि, देवश्रेष्ठ।" श्रीशङ्करः उवाच—तदा हृष्टाः देवा तम् परं प्रभुं प्राहुः—"मधुसूदन, एष समयः यत्र बलिः यज्ञं करोति। अस्मिन्काले स दानवाधिपः प्रत्याख्यातुं न शक्नोति; तस्मात् त्वं याचित्वा स्वर्गलोकं अस्मभ्यं प्रयच्छ।" एवं समस्तैः देवैः उक्तः हरिः, महर्षिभिः सह, बलिं यज्ञवेद्यां उपविष्टं दैत्येन्द्रम् उपाजगाम। तं समुपस्थितं दृष्ट्वा दैत्यराजः तत्क्षणमेव उत्थाय, विष्णुं स्वयम्, प्राचीनकथासहितम्, आगतम् अवलोक्य, विधिवत् अर्चयामास। स्रग्भिः उपविष्टं कृतवान्, प्रणम्य सम्यक् सस्नेहं वाक्यं उवाच। बलिः उवाच—"धन्योऽस्मि, सिद्धोऽस्मि, सफलजीवितोऽस्मि; त्वां पूज्य, ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं ते प्रीयते, किम् करवानि?" "कस्मिंश्चित् अर्थे त्वं मम समीपं समागतः; शीघ्रं वद, ब्राह्मणश्रेष्ठ, दास्यामि।" श्रीशङ्करः उवाच—ततः प्रमुदितचित्तः वामनः बलिं प्रति उवाच—"श्रुणु, राजन्! आगमनस्य कारणं वक्ष्यामि। हे दैत्याधिप, यजुषः समीपे मम पदत्रयमात्रां पृथिवीं देहि; अन्यत् न काङ्क्षे। सर्वदानानां मध्ये भूमिदानं श्रेष्ठम्; भूम्यधिपं ब्राह्मणाय भूमिदानं कृत्वा राजा परमं पुण्यं लभते। अङ्गुष्ठमात्रमपि भूमिं दत्त्वा स भूमिपतिर् भवति; लोके भूमिदानात् शुद्धतरं नास्ति। भूमिदाता भूमिलाभी च, उभौ पुण्यकृतौ, मृत्यौ स्वर्गं यान्ति। अतः, महाबाहो, मम त्रीणि पदानि भूमेः प्रयच्छ; अल्पां पृथिवीं दातुं मा विलम्बय; एष दानं त्रैलोक्यदानरूपेण प्रसिद्धं भविष्यति।" श्रीशङ्करः उवाच—ततः प्रमुदितवदनः राजा "एवं भवतु" इति उक्त्वा, विधिपूर्वकं भूमिदानाय संकल्पम् अकरोत्। तं दैत्यपतिं दृष्ट्वा तस्य पुरोहितः उशना नाम, तस्मै अवदत्—"राजन्, मा भूमिं ददः।" शुक्रः उवाच—"एषः विष्णुः, परमेश्वरः, देवैः प्रार्थितः, त्वत्तः समग्रां पृथिवीं छलेन प्राप्स्यति। अतः, राजन्, अस्मै महात्मने भूमिं मा ददः; अन्यद् किंचिद् ददामि, यथाहं ब्रवीमि।" श्रीशङ्करः उवाच—तदा राजा हसन्, शान्तया वाचा आचार्यं प्रति उवाच—"वासुदेवनन्दनाय सर्वाणि पुण्यानि कृतानि मया। अद्य भाग्यवान् अस्मि, यतः स्वयम् विष्णुः आगतः; तस्मै प्राणान् अपि, सुखं अपि, दातव्यम्। अतः त्रैलोक्यं अपि तस्मै क्षणेन दास्यामि।" इत्युक्त्वा, राजा भक्त्या तस्य पादौ प्रक्षालयामास। विधिपूर्वकं जलं सिञ्चयित्वा भूमिं दत्तवान्; परिक्रम्य, प्रणम्य, दक्षिणां च द्रव्यं च दत्तवान्। हृष्टचित्तः बलिः पुनः ब्राह्मणं प्रति उवाच—"धन्योऽस्मि, सफलोऽस्मि, त्वां भूमिं दत्त्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठ। यथेष्टं भूमिं गृहाण।" इति बलिना उक्ते, विष्णुः समीपस्थितं बलिं प्रति उवाच—"अद्य तव साक्षात् पादेन पृथिवीं माप्स्यामि।" इत्युक्त्वा, परमेश्वरः वामनरूपं परित्यज्य त्रिविक्रमरूपं धारयामास। स त्रिविक्रमः समग्रां पृथिवीं, पञ्चाशत्कोट्यधिकां, सागरैः, पर्वतैः सह, स्वरूपेण एकेन पादेन व्याप्य स्थितवान्। समुद्रद्वीपसमेतां, सर्वैः देवान्, असुरान्, मनुष्यांश्च सहितां, मधुसूदनः एकेन पादेन सर्वं व्याप्य स्थितवान्। स नित्यः दैत्यराजं प्रति उवाच—"किं करोमि इदानीम्?" स त्रिविक्रमस्वरूपः, महाबलः, देवर्षीणाम् अपि, ब्रह्मणः शङ्करस्य अपि, न दृश्यः आसीत्। हे सुन्दरी गिरिजे, यदा तस्य पादः समग्रां पृथिवीं व्याप्तवान्, तदा स शतयोजनाधिकः आसीत्। तदा नित्यः दैत्यराजाय दिव्यदृष्टिं दत्तवान्, जनार्दनः स्वस्वरूपं तस्मै दर्शितवान्। तं विश्वरूपं भगवतः दृष्ट्वा, बलिः दैत्यराजः, अतुल्यसुखेन पूर्णः अभवत्, नेत्रे प्रहर्षबाष्पपूरिते। स भगवन्तं दृष्ट्वा, प्रणम्य, स्तोत्रैः स्तुत्वा, सस्नेहवाचा, हर्षपूर्णहृदया, उवाच। बलिः उवाच—"धन्योऽस्मि, सफलोऽस्मि, त्वां परमेशं दृष्ट्वा; त्वमेव त्रैलोक्यस्य स्वामी भूत्वा गृहाण।" श्रीशङ्करः उवाच—ततः विष्णुः, सर्वेश्वरः, द्वितीयं पदं, अक्षयं, ऊर्ध्वं ब्रह्मलोकपर्यन्तं व्याप्तवान्। तस्य अच्युतस्य पादः, ताराग्रहैः, सर्वैः देवैः सहितः, सर्वं व्याप्य स्थितवान्, हे सुन्दरी।