शत्रुघ्नः, रघुनाथस्य दिव्यं अश्वं पुनः प्राप्तवान्, सौभाग्येन पृथिव्यां विजयी सर्वत्र गमिष्यति। ततः वीराः शत्रुघ्नं उवाचुः—“स्वामिन्, शीघ्रगामी रमणीयः अश्वः विमोच्यताम्; यज्ञे विलम्बः न भवतु, हे विद्वन्।” तेषां समयानुकूलं वचनं श्रुत्वा शेषः तान् प्रशस्य ‘साधु साधु’ इति उक्त्वा श्रेष्ठं अश्वं विमोचयत्। विमुक्तः अश्वः ततो उत्तरदिशं गतवान्, उत्तमानां रथानां, पदातीनां, अश्वानां च शस्त्रास्त्रकुशलैः रक्षितः। तत्र शत्रुघ्नस्य सम्बन्धे यद् रमणीयं घटितं, शृणु, हे वत्स्यायन, यत् पापसमूहम् दहति। सः रेवा-तीरं प्राप्तवान्, यत्र मुनिगणाः वसन्ति; नीलमणिसमूहस्य सारः क्षीरामृतमिश्रः इव आसीत्। सः सर्वान् श्रेष्ठान् ऋषीन् सम्मान्य, वीरैः पूजितः, स्वेच्छया गतं मणिसदृशं अश्वं अनुगच्छत्। गच्छन्, सः पुरातनं आश्रमं पश्यति, पर्णपत्रैः निर्मितम्, रेवा-तरंगैः सिक्तम्, पापहरं शरणं। तं दृष्ट्वा सुमतिः सर्वज्ञं, नीति-कुशलं, धर्मार्थकर्मकुशलं शत्रुघ्नं संबोधयामास। राजा उवाच—“मन्त्रिन्, एषः कस्य आश्रमः, शुभदर्शनः? हे विवेकिनां श्रेष्ठ, मम पृच्छायाः उत्तरं वद।” शेषः उक्तवान्—सुमतिः तं वचनं श्रुत्वा, स्पष्टं स्मितपूर्वकं वाक्यम्, सौहार्दं दर्शयन्, राज्ञे प्रत्यवदत्। सुमतिः उवाच—“सः दृष्ट्वा, हे महराजन्, वयं पापमुक्ताः; अग्रऋषेः भक्ताः भविष्यामः, यः सर्वशास्त्रनिष्ठः। तस्मात्, तं नमस्कृत्य पृच्छ; सः सर्वं वक्ष्यति। सः रघुनाथपदाम्बुजामृतासक्तः। नाम्ना आरण्यकः, रघुनाथपाददासः, घोरतपस्वी, सर्वशास्त्रार्थकुशलः।” तत् धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः किञ्चित् अनुचरैः सह तं द्रष्टुम् गतः। हनुमान्, पुष्कलवीरः, सुमतिः मन्त्रिश्रेष्ठः, लक्ष्मीनिधिः, सुभाहुः, सुमदः च तेन सहासन्। तैः परिवृतः शत्रुघ्नः आरण्यकस्य आश्रमं प्राप्तवान्, द्विजश्रेष्ठं आरण्यकं सम्मानयितुम्। सः तपस्विनं गत्वा, सर्वैः वीरैः सह, नमस्कृत्य, विनतग्रीवः अभवत्। शत्रुघ्नाद्यैः नृपैः नम्रैः दृष्ट्वा, सः पादहस्तप्रक्षालनार्थं जलम्, फलमूलानि च उपन्यस्य, स्वागतं चकार। तान् सर्वान् नृपान् उवाच—“कुतः आगताः? कथं आगताः? सर्वं कथयत, हे निष्पापाः।” तस्य ऋषेः वचनं श्रुत्वा, वाक्पटुः सुमतिः वक्तुं आरभत। सुमतिः उवाच—“एषः रघुवंशराजस्य अश्वः सर्वैः रक्षितः; वीरः सर्वसम्पन्नं यज्ञं करिष्यति।” तेषां वचनं श्रुत्वा, ऋषिश्रेष्ठः, तेजसा तमः निवारयन्, वक्तुम् आरभत्। आरण्यकः उवाच—“सर्वसम्पन्नाः यज्ञाः किं फलम् ददति? तेषां फलम् क्षणिकम्; नश्यन्ति तानि। मूढाः जनाः हरिं परित्यज्य अन्यं पूजनं कुर्वन्ति; रघुनाथः लक्ष्मीस्वामी स्थिरं सौम्यं स्थानं ददाति। मनुष्यैः स्मरणमात्रेण यः पापपर्वतम् नाशयति, तं परित्यज्य, मूढः यज्ञयोगव्रतादि कष्टम् अनुभवति। पश्य, लोकानां मोहः अद्भुतः—रामस्य सुगमं पूजनं त्यक्त्वा, दुःसाध्यं साधयन्ति। कामिनां योगिभिः, अकामिभिः वा, तद् चिन्त्यते; स्मरणमात्रेण मोक्षं ददाति, सर्वपापं नाशयति। पूर्वं सत्यं अन्वेष्य, मुनीन् पृष्ट्वा, तीर्थानि गत्वा, कोऽपि सारं न उक्तवान्। महासौभाग्येन लोमशं मुनिं दिवः आगतम् तीर्थयात्रायै दृष्ट्वा। तं समीपं गत्वा, प्रणम्य, दीर्घायुषां योगिभिः सेवितपादं मुनिं पृष्टवान्। ‘स्वामिन्, अद्य दुर्लभं मानवजीवनं प्राप्तम्; संसारसागरं तरितुम् इच्छन् किम् कर्तव्यम्?’ ‘किं व्रतं, दानं, जपः, यज्ञः, वा कः देवः संसारसागरं तर्तुं शक्तः?’ ‘येन ज्ञानम् प्राप्त्वा, भवसागरं तरिष्यामि, तद् वद, योगेश्वर, शास्त्रार्थविद्।’ तद् वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः उवाच—‘एकचित्तेन शृणु, हे ब्राह्मन्, उत्तमश्रद्धया युक्तः।’ ‘दानानि, तीर्थानि, व्रतानि, तपः, नियमाः, योगाः, अनेकाः यज्ञाः सन्ति, स्वर्गदायकाः। किन्तु अहम् परमगुह्यं वक्ष्यामि, पापनाशकं; शृणु, हे भाग्यशाली, यत् संसारसागरं तर्तुं समर्थम्।’ ‘नास्तिकाय न वक्तव्यम्, न श्रद्धाहीनाय; न निन्दकाय, न कपटाय, न भक्ति-द्वेषिणे। रामभक्ताय, शान्ताय, कामक्रोधवर्जिताय वक्तव्यम्; तद् सर्वदुःखनाशकं परमम्।’ ‘रामात् परः देवः नास्ति, रामात् श्रेष्ठं व्रतं नास्ति; रामात् श्रेष्ठं योगः नास्ति, रामात् श्रेष्ठं यज्ञः नास्ति।