राजा एकदा, दुर्भाग्यवश, यदि हरिं निन्दति, सः स्वपुत्रपौत्रैः सहितः नरकं पश्यति इति निश्चितं। तस्मात्, एतद् ज्ञात्वा, हे राजन्, यो हरिं निन्दति वा गोभ्यः क्लेशं करोति, सः कदापि नरकात् मोक्षं न प्राप्नोति। यदि तु अज्ञानवशात् गोहत्या कृता, तस्य प्रायश्चित्तं निश्चितं विधीयते; तदर्थं त्वं रामभक्तं प्राज्ञं ऋतुपर्णं गन्तुमर्हसि। सः सर्वेषां समदर्शी, शत्रुमित्रयोः समं पश्यति; सः शीघ्रं तुभ्यं गोहत्यायाः प्रायश्चित्तं कथयिष्यति। तस्य भूमिं गच्छ, या त्वया कदाचित् त्यक्ता, यत्र त्वं तेन निर्वासितः; वैरं त्यक्त्वा ऋतुपर्णं प्राप्नुहि। यत् सः शीघ्रं उपदिशति, तत् एकाग्रचित्तः कुरु, येन तव कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं निश्चितं सिध्येत्। सः राजा, तदुपदेशं श्रुत्वा, रामभक्तं समदर्शिनं ऋतुपर्णं प्रति जगाम। सः तस्मै सर्वं यथावृत्तं गोहत्यां च निवेद्य, ऋतुपर्णः तस्य पापस्य प्रायश्चित्ताय उपायं चिन्तयामास। क्षणमेकं ध्यायित्वा, धर्मविदां श्रेष्ठः राजा ऋतुपर्णः स्मितपूर्वकं ऋतंभरे वचः प्रोवाच— 'कः अहं, हे राजन्, शास्त्रज्ञेभ्यः मुनिभ्यः पुरतः? तान् विहाय, मां मूढं स्वबुद्धिमान् मन्यमानं किमर्थं त्वं प्राप्तः? यदि मयि श्रद्धा अस्ति, तर्हि किंचिद्वदामि; तद् एकाग्रचित्तः शृणु, नरशार्दूल। कर्मणा, मनसा, वाचा च रघुनाथं पूजय; जगन्नाथं सम्यक् तुष्टुमर्हसि, हे प्राज्ञ। यदा सः तुष्टः भवति, तदा तव हृदये स्थितान् सर्वान् कामान् दास्यति; अज्ञानवशात् कृतं गोहत्यापापं च निवारयिष्यति। रामं स्मर, धर्मेण गवां रक्षां कुरु; सुवर्णं ब्राह्मणाय दत्त्वा पापात् प्रायश्चित्तं लप्स्यसे।' सुमतिः उवाच— एतानि अमृतोपमानि वचनानि श्रुत्वा, राजा, रामस्मरणेन शुद्धचित्तः, व्रतम् आस्थाय, यथापूर्वं गोरक्षां कृत्वा, महावनं गतः, सर्वदा रामनामस्मरणे मग्नः, सर्वभूतहिते रतः। तदा सुरभिः तुष्टा सन्तोषपूर्णया वाचा तं उवाच— 'राजन्, यं कामं हृदये इच्छसि, तं वरं वृणीष्व।' तदा राजा उवाच— 'रामभक्तं, पितृभक्तं, स्वधर्मनिष्ठं रमणीयं पुत्रं मम दातुमर्हसि।' तस्य वचनात् तुष्टा दयासिन्धुः कामधेनुः तं वरं दत्त्वा, ततः अदृश्या बभूव। कालेन तस्य पुत्रः अभवत्— रामदासः, विष्णुभक्तः; तस्य पिता नाम सत्या-वत्सः इति चक्रे। सत्यवन्तं पितृभक्तं पुत्रं प्राप्य, सः महाराजः इन्द्रतुल्यं परमं हर्षं वीर्यं च प्राप। धर्मिष्ठं पुत्रं लब्ध्वा, राजा हृष्टः, महद्राज्यं तस्मै समर्प्य, तपस्यर्थं वनं जगाम। तत्र, भक्तिपूर्णचित्तेन हृषीकेशं पूजयन्, राजा पापमुक्तः, निर्मलदेहः, हरिपादं प्राप। सुमतिः उवाच— सः राजा अपि, सत्यवान् इति प्रसिद्धः, स्वधर्माचरणेन रघुनाथं तुष्टवान्। तस्मै तुष्टः भगवान् रामः, स्वपादार्चनेन दुष्प्राप्यां दृढां भक्तििं दत्तवान्, या कोटिसत्कृत्यैः अपि सुलभा न भवति। सः सदा रघुनाथकथाश्रवणे उत्सुकः, करुणया पूर्णः, तेन सर्वलोकपावनानि कर्माणि कृतानि। यो लक्ष्मीपतिं रघुनाथं न पूजयति, सः यमेन घोरदण्डैः ताड्यते। अष्टमे वर्षे अतीते, सः अस्यां पृथिव्यां अशीतिवर्षाणि वसन्, तत्र सर्वजनान् एकादश्यां नियोजयामास। यस्य प्रिया तुलसी, यः कदाचित् तां शिरसि स्थापयति, तस्य लक्ष्मीपतिपादपद्ममाल्यं कदापि न वियुज्यते। सः मुनिभिः अपि पूज्यः, अन्यैः किं पुनः? सः रघुनाथस्मरणे प्रेम्णा युक्तः, तस्य पापानि क्षीयन्ते, दारिद्र्यं नश्यति। एष हयः रामचन्द्रस्य इति ज्ञात्वा, सः समागत्य, सर्वविघ्नशून्यं राज्यं तुभ्यं दास्यति। हे राजन्, यद् उक्तं त्वया, तत् सर्वं विस्तरेण उक्तम्; पुनः किमर्थं पृच्छसि? आज्ञापय, यत् इच्छसि, तत् करिष्यामि। शेष उवाच— सः हयः, अनेकविस्मययुक्तः, तां पुरीं प्रविवेश; तं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः राज्ञे निवेदयामासुः। तैः उक्तम्— 'कश्चित् श्वेतः, गङ्गाजलसदृशः हयः आगतः, स्वर्णपट्टेन शिरसि शोभमानः।' जनैः उक्तानि प्रियाणि हृदयंगमानि वचनानि श्रुत्वा, राजा स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— 'कस्यायं हयः इति विज्ञायताम्।' ते उक्तवन्तः— 'शत्रुघ्नेन रक्षितः, भूमिपतेः रामस्य हयः नगरे प्रविशति।' रामनामद्वयं श्रुत्वा, तस्य हृदयम् अतिव हृषितम्, कण्ठः सान्द्रभावेन निःशब्दः अभवत्। 'रामः अयोध्यापतिः, यं सदा हृदि चिन्तयामि, तस्य हयः शत्रुघ्नेन सह मम नगरे आगतः।' 'तत्र हनुमान् रामपादसेवायाम् स्थितः, सः कदापि रामं न विस्मरति, नापि क्षणमपि मनसा। अहम् अपि यत्र शत्रुघ्नः, यत्र पवनसुतः, यत्र चान्ये रामपादसेवकाः, तत्र गमिष्यामि।