जाबालिः उवाच— धर्मराजस्य तत्त्वज्ञस्य वचनानि श्रुत्वा स राजा, हे महाबाहो, स्वजन्यकालात् संचितं सकलपुण्यं ददौ। रघुनाथस्य जन्मार्जितपूजनपुण्येन, “एते नरकस्थाः मोच्यन्तां,” इति सुभगे, तेनोक्तम्। एवं वदति तस्मिन् क्षणे नरकस्थिताः सर्वे मुक्ताः स्वर्गीयदेहान् प्राप्तवन्तः। ते दिव्यरूपधारिणः नरकात् मुक्ताः, जनकं राजानं प्रहृष्टाः प्राहुः— “तव प्रसादेन, हे राजन्, क्षणेनैव नरकयातनात् मोचिताः स्मः, परमं पदं गमिष्यामः।” सूर्यसमप्रभान् तान् नरकात् निस्सृतान् दृष्ट्वा, सर्वभूतदया-परायणः स राजा हृदयेन परमं तुष्टिम् अनुभवन्। ते सर्वे देवानां भूषणं स्वर्गलोकं गच्छन्तः, करुणासिन्धोः जनकस्य महात्मनः स्तुतिं कुर्वन्तः, तं समभ्यर्चयन्। जाबालिः पुनरुवाच— तेषां नरकवासिनां प्रस्थिते, राजा धर्मविदां श्रेष्ठं कीनशं पप्रच्छ। स राजा उवाच— “धर्मराज, ये पापिनः धर्मकथाः न सेवन्ते, तवालयं ते आगच्छन्ति इति त्वया उक्तम्। केन पापेन ममात्र आगमनं जातम्? सर्वं कारणं पूर्वमाद्यन्ततः कथय।” एवं वचः श्रुत्वा धर्मराजः, रिपुदर्पनाशनः, तस्मै तदा यमपुरीगमनस्य कारणं कथयामास। धर्मराजः उवाच— “हे राजन्, यथा त्वया पृथिव्यां पुण्यसम्पदस्ति, तथा अन्यत्र न दृश्यते; त्वं रघुनाथपादाम्बुजयोः मधुप इव। तव कीर्तिः दिव्यगङ्गेव, सकलपापिनां मलिनानां पावनी, परमं हर्षं ददाति, दुष्टान् उद्धरति च। तथापि, राजश्रेष्ठ, पुण्यसमृद्धस्यापि तव किञ्चित्पापलेशः शेषः, येन संयमालयस्य समीपं प्राप्तवानसि। कदाचित् त्वया विचरन्त्या गावः मार्गे निरुद्धाः; तस्य पापस्य फलात् नरकद्वारदर्शनं प्राप्तम्। अधुना पापात् विमुक्तः, पुण्यसम्पन्नः, स्वकर्मणा संचितं भोगसम्पदं भोक्तुं अर्हसि। रघुनाथः, करुणासिन्धुः, तेषां दुःखं हृत्वा, तपस्विनं महावैष्णवमार्गे नियोजयामास। हे धर्मात्मन्, त्वं यदि अनेन मार्गे न आगच्छेत्, कथं ताः आत्मनः नरकात् मुक्ताः स्युः? त्वद्वद्भिः महात्मभिः, करुणानिधिभिः, परदुःखदुःखितैः, सर्वदा प्राणिनां दुःखनिवृत्त्यर्थं यत्नः क्रियते।” एवं वदन्तं मुनिं प्रणम्य, स राजा दिव्यैः अप्सरसाम् गणैः भूषितं विमानं समारुह्य स्वर्गं प्रतिपेदे। तस्मात्, गाः सदा पूजनीयाः; ताः मनसा अपि न अवमन्येत। यः एवं करोति, स चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं वर्षाणि नरकं गच्छति। तस्मात्, राजश्रेष्ठ, गोरूपस्य पूजनं कुरु; तस्य तुष्ट्या शीघ्रं धर्मनिष्ठं पुत्रं लभसे। सुमतिरुवाच— एतच्छ्रुत्वा, स राजा विनयेन गोपूजनस्य यथाविधिं तथा पूज्यस्य स्वरूपं च पप्रच्छ। जाबालिः गोपूजनस्य यथाविधिं न्यवेदयत्— प्रतिदिनं व्रती वनं गत्वा गाम् चरयेत्। यः पुत्रकामः स यवैर् गाम् तर्पयेत्, गृहे स्थितस्य गोमयम् आहरन्। सा जलपानसमये शुद्धं जलं दातव्यं; या उन्नते तिष्ठति, तत्रैवोपविशेत्। सदा मक्षिकाः अपाकरोति, स्वहस्तेन यवान् ददाति; एवं कृत्वा धर्मनिष्ठं पुत्रं लभते। सुमतिरुवाच— तद्वचनं श्रुत्वा, ऋतंभरो पुत्रकामः स धर्मेण गोपूजनव्रतम् आचरन्। प्रतिदिनं स यवैः तां तर्पयन्, मक्षिकाः अपाकरोति, सादरं गवां यवान् ददाति। एवं तस्य गोपूजनं क्रियमानस्य बहवः दिनाः व्यतीतान्; सा गाः निर्भया वनं गच्छन्ती तृणादि चरति स्म। एकदा, राजा वनस्य सौन्दर्यं पश्यन्, सर्वतो दृष्टिं सञ्चालयन्, कौतुहलसमन्वितः विचरन्। तदा वनान्तरात् पञ्चशिराः कश्चित् प्रादुरासीद्; स सिंहभारविह्वलां गाम् नानारवेण रुदतीं ताडयामास। ततः राजा स्वमातरं गाम् सिंहेन हतां दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः, तीव्रं रुरोद। स दुःखितः, जाबालिं मुनिवरं समीपं गत्वा, प्रमादेन कृतगोहत्यायाः प्रायश्चित्तं पप्रच्छ। ऋतंभरोऽब्रवीत्— “भगवन्, भवतः आज्ञया वनवासे स्थित्वा अहं गाम् रक्षन्, अप्रत्याशितेन सिंहेन सा हता, मम दृष्टेः पराङ्मुखेन। तस्य पापस्य प्रायश्चित्तं किं कर्तव्यं? च व्रतस्य सफलता पुत्रप्राप्तिः कथं स्यात्?” एवं उक्ते, स राजा मुनिना प्रोक्तः— “हे पृथिवीपते, अस्य पापस्य निवारणाय उपायाः सन्ति। ब्रह्मघ्नस्य, कृतघ्नस्य, सुरापानस्य च, प्रायश्चित्तानि सन्ति, येन सर्वपापानि क्षीयन्ते। तपोमासव्रतदानैः, नियमसंयमयुक्तैः व्रतैः, विधिपूर्वकं पापानि नश्यन्ति। किन्तु द्वयोः प्रायश्चित्तं नास्ति— यः गोहत्यया पापं सञ्चिनोति, यश्च नारायणं निन्दति। यः कश्चिद् दुरात्मा गावः क्लेशयितुम् इच्छति, स चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं नरकं गच्छति।” एवं पावनं धर्मोपाख्यानं जाबालिना कथितं, पुण्यस्य, गोपूजनस्य, दयायाः च महत्त्वं प्रतिपादितम्।