शत्रुघ्नः आज्ञां दत्तवान् — अद्य त्वं सज्जः भव, कवचेन शस्त्रेण च सुसज्जितः, गजैः अश्वैः रथैः च सह, अश्वस्य अनुगमनाय निर्यातुम्। तस्य वचनं श्रुत्वा, राजा पुत्रं सिंहासने स्थापयित्वा, शत्रुघ्नेन यथावत् पूजितः। महारथिभिः परिवृतः स राजा, रणभूमौ पतितस्य पुत्रस्य पुष्कलस्य यथाविधि संस्कारं कृतवान्। क्षणमात्रं बुद्धिमान् महारथी लोकाचारानुसारं शोकम् अकरोत्; परंतु ज्ञानस्य प्रभावेन, रघुनाथं स्मृत्वा, शोकं व्यपोहितवान्। युद्धाय सज्जः, रथस्थः, महाबलिनां सेनया परिवृतः, स शत्रुघ्नं समुपेत्य, वीरैः अग्रगण्यैः नीतः। तं समागतम् सेनया सह दृष्ट्वा, राजा अश्वस्य रक्षणाय निश्चितः प्रस्थानं कर्तुम् उद्यतवान्। ततः स अश्वः मस्तकस्थपट्टिकया चिह्नितः मुक्तः, दक्षिणतः वामं प्रवृत्तः, बहूनि पूर्वदेशानि अगच्छत्। तत्र देशस्थराजानः, महावीर्यैः पूजिताः, तं अश्वं सम्मान्य, कश्चन अपि तं न गृहीतवान्। केचित् उत्तमवस्त्राणि, केचित् विशालं राज्यं, अन्ये धनं जनं वा समर्प्य, सर्वे तं अश्वं पूजितवन्तः। ततो अश्वः पट्टिकया शोभितः तेजस्वरं नगरं प्राप्तवान्, यत्र राजा सत्यनिष्ठः धर्मेण प्रजाः पालयति। तत्र शत्रुघ्नः, रघुनाथस्य अनुजः, अनंतसंख्यैः अनुयायिभिः परिवृतः, अश्वस्य अनुगमनाय नगरं विजयाय सज्जः अग्रे गतः। तं नगरं दृष्ट्वा, विविधवर्णप्राकारैः शोभितं, सुवर्णकलशैः सर्वतः दीप्तिमन्तं, स विस्मितः। सहस्रैः देवालयैः सर्वतः प्रकाशितं, आश्रमैः तपस्विभिः पूरितं, पुण्यजनैः शोभितं तद् नगरं दीप्तिमन्तं। तत्र महती नदी, उच्चतरंगयुक्ता, हंसैः बकैः च पूरिता, ऋषिसमूहैः सेविता। ब्राह्मणगृहेषु, यज्ञधूमः उद्गच्छति, पापबुद्धिं अपि शुद्धयति। तत्र शत्रुघ्नः, शत्रुनिग्राही, सुमतिं प्रति उक्तवान् — अद्भुतं नगरं दृष्ट्वा, हर्षविस्मितचित्तः, "हे मन्त्रिन्! कस्य एषा नगरी? धर्मेण पालिता, हृदयस्य हर्षं जनयति।" शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा, सुमतिः यथावत् सर्वं वर्णयन् प्रत्यवदत्। सुमतिः उक्तवान् — "शृणु, प्रभो, विष्णुभक्तस्य पुण्यकथा, या श्रुत्वा ब्रह्महत्या दोषादपि पापविमुक्तिः स्यात्। स जीवन्मुक्तः, रामपादकमलस्य भ्रमरः, सत्यनिष्ठः, यज्ञाङ्गः, ज्ञाता, कर्ता, महान् रक्षकः। गोः तुष्ट्यर्थं बहुव्रतैः तस्य पितरः पुत्रं प्राप्तवान्; लोकतः ऋतंभरो नाम, धर्मस्य परमं कीर्तिम्। तुष्टा गाः तस्मै पुत्रं दत्तवती, गुणसम्पन्नं, सत्यं, दीप्तिमन्तं; स राजा अग्रगण्यः।" शत्रुघ्नः पुनः पप्रच्छ — "कः राजा ऋतंभरो? किमर्थं गोः पूजा? कथं तस्य पुत्रः विष्णुभक्तः अभवत्?" सर्वं विस्तरेण कथय, वैष्णवकथा श्रवणेन जीवस्य महापापगिरिः नश्यति। शत्रुघ्नस्य अर्थपूर्णं वचनं श्रुत्वा, सुमतिः स्पष्टम् तस्य उत्पत्तिकथां आरब्धवान्। ऋतंभरो राजा एकदा पुत्रहीनः अभवत्; बहुवधूषु अपि कश्चन पुत्रः न प्राप्तः। तदा, विधिना, जाबालिः नाम ऋषिः समागतः; राजा तं पुत्रलाभाय उपायं पप्रच्छ। "हे भगवन्! कथं पुत्रहीनः पुरुषः पुत्रं प्राप्नुयात्? वंशस्य योग्यं वारिसं कथं लभेत?" "यद् शुभं, तद् निश्चितं करिष्यामि — दानं, व्रतम्, तीर्थयात्रा, यज्ञः वा, यथाऽनुशाससि।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, श्रेष्ठः ऋषिः तं पुत्रलाभाय उपायं अवोचत्। "पुत्रकामस्य त्रयो उपायाः — विष्णोः प्रसादः, गोः प्रसादः, शिवस्य वा। अतः, हे राजन्, दिव्यां गौः पूजनीयम्; तस्य पुच्छे, मुखे, शृंगे, पृष्ठे देवाः स्थिताः। तुष्टायाः गवां तव काम्यं धर्ममयम् इच्छितं शीघ्रं लभ्यते। अतः, हे ऋतंभरो, गोः पूजां कुरु।" "यो गृह्ये प्रतिदिनं गौः जौबिसं च पूजयति, तस्य देवाः पितरः च सदा तुष्टाः।" "यो नियमेन शुद्धव्रतेन प्रतिदिनं गौः अन्नं ददाति, तस्य सर्वे कामाः सत्येन सिद्ध्यन्ति।" "गृहे तृष्णा गौः, रजस्वला कन्या, अपूजितं देवता — एते पूर्वार्जितं पुण्यं नाशयन्ति।" "यदि कश्चन गौः स्वस्य तृणं चरितुं निवारयति, तस्य पितरः पतनं प्राप्नुवन्ति।" "यो दण्डेन गौः ताडयति, स मूढः यमपुरीं गच्छति, अङ्गुलिहीनः।" "यो गौः अपि मक्षिकाः अपास्यति, तस्य पतिताः पितरः नृत्यन्ति — 'सौभाग्यशाली वंशजः नः उद्धारयिष्यति' इति।" "अत्र पुरातनं चरित्रं कथयिष्यामि, धर्मराजस्य नगरे, जनकस्य अद्भुतं घटना एकदा अभवत्।" इत्येवम् शत्रुघ्नस्य अश्वमेधयात्रा, नगरदर्शनं, सुमतेः वैष्णवकथाप्रस्तावः, ऋतंभरो राजा पुत्रलाभाय गोपूजायाः महत्त्वं, तथा गौः सम्बन्धी धर्मवचनानि, एवं पुण्यकथायाः आरम्भः संस्कृतनिबन्धरूपेण एकसृतमुपनिबद्धम्।