स्वस्य रथं विनष्टं दृष्ट्वा स शक्तिमान् राजा शीघ्रं अन्यं रथं आरुह्य तं महाबलिनं युद्धाय समभ्ययात्। राजा शरविद्यायाम् निपुणः परमास्त्रविद् तस्य पुच्छे मुखे वक्षसि बाहुषु पादेषु च शरैः प्रहारं कृतवान्। ततः क्रुद्धः कपिश्रेष्ठः शीघ्रं उत्पत्य तं तेजस्विनं राजानं पादेन वक्षसि प्रहारं कृतवान्। पादप्रहारेण ताडितः राजा भूमौ मूर्च्छितः पतितः, तस्य मुखात् तप्तं रुधिरं प्रवहद्, श्वासः पीडया कम्पमानः अभवत्। ततः हनुमान् रणमध्यस्थः अत्यन्तक्रुद्धः शीघ्रं अश्वान् सैन्यान् गजान् च सत्वरं चूर्णितवान्। ततः सुकृतुः तस्य भ्राता च राजा लक्ष्मीनिधिः, सुवर्मलिनौ, युद्धाय सह समागतम्। राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा पुरुषाः शरवर्षैः विविधेषु स्थानेषु व्रणिताः पलायितवन्तः। स्वबलं विनश्यन्तं दृष्ट्वा शक्तिमान् युवराजः दमनो तान् धारयामास, उद्यमनदीं तटबन्धवत्। ततः मूर्च्छितः राजा स्वप्नं अपश्यत्—युद्धमध्ये कपिश्रेष्ठपादेन ताडितः। अयोध्यायां सरयूतटे रामचन्द्रः बहुभिः यज्ञश्रेेष्ठैः ब्राह्मणैः परिवृतः आसीत्। तत्र ब्रह्माद्याः देवाः, अनन्तविश्वानि च, अञ्जलिपुटैः पुनः पुनः स्तुतिभिः तं स्तुतवन्तः। श्यामः रामः सुन्दरनेत्रः मृगशृङ्गधारः नारदादिभिः वीणापाणिभिः गीतः अभवत्। तत्र घृताच्याद्याः अप्सरः मेनकाद्याः नृत्यन्त्यः, वेदाः मूर्तिमन्तः राघवस्य सेवायाम् स्थिताः। यत्र यत्र वस्तूनि तत्र, सर्वे सौन्दर्यसम्पन्नानि, तेषां दाता भक्तानां रसानुग्राही स एव अभवत्। एवं दृष्ट्वा, ब्रह्मशापेन ज्ञाननष्टः स राजा जाग्रतः 'किम् अहम् अपश्यम्?' इति ज्ञानं प्राप्तवान्। उत्थाय, सः पदातिः शत्रुघ्नपादयोः गच्छन्, सेवकसमूहैः रथसमूहेन च परिवृतः अभवत्। सः सुकृतुं अद्भुतं दमनो च आह्वयित्वा, युद्धोत्सुकौ तौ धर्मज्ञः तौ न्यवारयत्। महात्मा राजा धर्मसम्पन्नः तयोः उवाच—'भ्रातृपुत्रौ, मम धर्मयुक्तं वचनं शृणुतम्।' 'युद्धे शीघ्रं न प्रविशन्तु, महती विपत्तिः मा भवतु। यूयं रामस्य वाहनं, शत्रुनिग्रहशक्तेः, हरितवन्तः।' 'स रामः परमब्रह्म, कारणकार्यश्रेेष्ठः, चराचरनायकः, न मानवस्वरूपधारी।' 'अधुना ब्रह्मज्ञानं प्राप्तवान्; पूर्वं असिताङ्गशापेन ज्ञानहीनः अभवम्, हे निष्पापौ।' 'सत्यं ज्ञातुम् इच्छन् तीर्थयात्रां कृतवान्; तत्र बहून् धर्मविद्याः ऋषीन् अपश्यम्।' 'अहं असिताङ्गमुनिं गत्वा, ज्ञातुम् इच्छन्, तदा सः ब्राह्मणः दयाम् कृत्वा मम आह।' 'अयोध्याधिपः परमब्रह्म इति कथ्यते; तस्य पत्नी जानकी शुद्धचैतन्यरूपा।' 'तं योगिनः यथायोग्यं आत्मसंयमादिभिः पूजयन्ति, संसारसागरं तरितुम् इच्छन्तः।' 'गरुडध्वजः सः केवलस्मरणेन महापापं नाशयति; सेवकः तं ज्ञानी संसारं तरिष्यति।' 'ततः तं ब्राह्मणं अपृच्छम्—रामः कः, केवलमानवः? जानकी कः, हर्षशोकव्याप्ता? अजस्य जन्म कथं? अकर्ता किम् कर्म? जन्मजरादुःखातीतस्य कथं ब्रूहि।' 'एवं उक्ते, स महर्षिः क्रुद्धः माम् शप्तवान्—रामस्य स्वरूपं अज्ञाय, हे अधम, उत्तरं दत्तवान्।' 'रामं मानवमिति निन्दन्, उपहासं कृतवान्; तस्मात् तत्त्वविमूढः अन्नभक्षः भविष्यसि।' 'ततः दयया पूरितः तस्य पादौ गृहीत्वा, मम विनयम् दृष्ट्वा, दयासिन्धुः मम उवाच।' 'हे राजन्, यदा रामस्य यज्ञे विघ्नं करिष्यसि, तदा हनुमान् वेगेन पादेन तव ताडयिष्यति।' 'तदा, हे राजन्, तत्त्वं ज्ञास्यसि—न तु स्वविचारैः; पूर्वं इदं उक्तं, अधुना तद् दृष्टवान्।' 'हनुमता क्रुद्धेन वक्षसि ताडितः, तदा अहम् रामं पूर्णब्रह्मरूपं दृष्टवान्।' 'तस्मात्, वीराः, शोभनं अश्वं आनयन्तु; अहं द्रव्यं वसनानि राज्यं च ददामि।' 'रामं दृष्ट्वा यज्ञेन तृप्तिं प्राप्स्यामि, हे पुण्यदायक, अश्वं यज्ञाय आनयन्तु, तस्य यजनं मे रोचते।' शेषः उवाच—पितुः वचनं श्रुत्वा हृष्टाः सैन्याः राज्ञे रामदर्शनलोलुपाय 'एवमस्तु' इत्युक्त्वा प्रत्युवाचुः। पुत्राः ऊचुः—'हे राजन्, तव पदकमलं विना अन्यं न जानिमः; यद् हृदयात् उत्पन्नं तत् शीघ्रं करिष्यामः।' 'अश्वः तत्र आनियताम्, श्वेतचामरैः भूषितः, रत्नमाल्यैः शोभितः, चन्दनाद्यगन्धैः लिप्तः।