तत्र एकदा पापकर्मणा जातः पुल्कस जात्या पुरुषः लोहशृङ्खलैः बद्धः यमदूतैः गृहीतः अभवत्। ते उच्चैः घोषयन्तः “बध्नीत! बध्नीत! खाद! छिन्ध! विदारय! भञ्जय!” इति तं नेतुम् उद्युक्ताः आसन्। तदा तं दृष्ट्वा, पद्मनाभभक्तः करुणामयः महर्षिः, परमदया-पूर्णः, तत्र मनसि निश्चयं अकरोत्—“मम सन्निधौ एषः महापापी न यातनां भजेत; अद्यैव अहं तं यमदूतैः विमोचयिष्यामि।” एवं निश्चित्य, सः दयालुः महर्षिः शालग्रामशिलां हस्ते गृहीत्वा तस्य समीपं गच्छति। तस्य पादयोः पुण्यजलम् तुलसीपत्रैः मिश्रितम् तस्य मुखे च कर्णे च स्थापयित्वा रामनाम उच्चारयति। विष्णुभक्तः तुलसीं तस्य शिरसि स्थापयन्, महाविष्णोः शिलां हृदि धृत्वा, वचनं प्रोवाच—“यमदूताः यातनाभिः रताः गच्छन्तु; शालग्रामशिलास्पर्शः महापापमपि क्षणात् दहति।” एवं उक्ते, तत्र अद्भुताः विष्णोः पार्षदाः आगच्छन्, येन शिलास्पर्शेन पापानां नाशः जातः। ते पीतवस्त्रधारिणः, शङ्खचक्रगदापद्माभूषिताः, आगत्य तं भीषणलोहशृङ्खलात् विमोचयन्। तं मुक्त्वा, पुल्कस जात्या महापापिनं, तैः उक्तम्—“किं कारणं एषः पूज्यदेहधारी वैष्णवः बद्धः अस्ति?” “कस्य आज्ञया यूयं एतादृशं अधर्मं कुर्वन्ति? वैष्णवः विमुच्यताम्—किं कारणं तेन बद्धः?” यमदूताः तद्वचनं श्रुत्वा उत्तरं ददुः—“धर्मराजस्य आज्ञया वयं आगताः, एतं पापिनं नेतुम् उद्युक्ताः। सः कदापि जीवस्य उपकारं न अचिन्तयत्; प्राणिनां वधं महापापं अकरोत्, दुष्टदेहधारी। तीरयात्रायां बहून् जनान् लुण्ठितवान्, परस्त्रीषु सदा रतः, सर्वपापेषु प्रवृत्तः। अतः वयं एतं पापिनं पुल्कस पुरुषं नेतुम् आगताः; यूयं सहसा आगत्य तं विमोचयत—किं कारणं?” विष्णुपार्षदाः ऊचुः—“कोटिजनपदवधात् उत्पन्नं पापं, ब्रह्महत्या-आदि, शालग्रामशिलास्पर्शेन क्षणात् दह्यते। श्रद्धया रामनाम कर्णे प्रविशति चेत्, स्फुलिङ्गः तन्तुं यथा दहति, तथा पापं दहति। यः शिरसि तुलसीं धारयति, हृदि रम्यां शिलां धृत्वा, मुखे वा कर्णे वा रामनाम श्रवयति—सः तत्रैव मोच्यते। अतः पूर्वं तस्य शिरसि तुलसीं स्थापितम्, शीघ्रं रामनाम श्रावितम्, शिलां दृढं हृदि स्थापितम्। अतः तस्य पापराशिः दग्धः; तस्य देहः पुण्यवान् जातः; सः परमं दुर्लभं स्थानं प्राप्स्यति। तत्र, दशसहस्रवर्षाणि रम्यभोगान् भुक्त्वा, भारतवर्षे जन्म लभते, जगद्गुरुं पूजयति। देवदानवैरपि दुर्लभं परमं स्थानं प्राप्स्यति; परमेश्वरशिलाया वास्तविकं माहात्म्यं न ज्ञायते। दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पूजित्वा, सर्वं पापं क्षणात् नश्यति।” इत्युक्त्वा, महाविष्णोः पार्षदगणाः हर्षपूर्णाः तत्रतः निर्जग्मुः। यमदूताः तद् अद्भुतं कृत्यं यमराजाय निवेदयन्; वैष्णवः रघुनाथभक्तः महोत्साहं अनुभवति। यमबन्धनात् विमुक्तः सः परमं पदं प्राप्नोति; तस्मिन्नेव काले निर्मलस्थले घण्टारत्नजालमण्डिते आगच्छत्। तत्र दिव्यं मनोहरं विमानं देवलोकात् आगतम्; तं विमानं आरोह्य, सः पुण्यजनैः सेवितं स्वर्गं प्राप्नोति। तत्र बहून् रम्यभोगान् भुक्त्वा, पुनः पृथिव्यां आगतः; काश्यां शुद्धसुजात्या शुचिवाडवकुले जन्म लभते। जगद्वन्द्यं भगवानं पूज्य, परमं पदं प्राप्नोति; सः पापी, सत्सङ्गेन शालग्रामशिलास्पर्शेन, महायातनात् विमुक्तः, परमं पदं प्राप्तवान्। एषा गण्डकीमाहात्म्यस्य महाकथा त्वया श्रुता, राजन्; तां श्रुत्वा, पापान्मुक्तः, भोगमोक्षौ च लभते। ततः सुमतिः उक्तवान्—गण्डकीमाहात्म्यं श्रुत्वा, सः धर्मात्मा राजा आत्मानं पूर्णं मन्यते। तीर्थे स्नात्वा, सर्वान् पितृन् तर्पयित्वा, सः अत्यन्तं हृष्टः, शुचिवाडववचनानुसारं शालग्रामशिलायाः पूजां अकरोत्। तत्र, सः राजा चतुर्विंशतिं शिलाः प्रेम्णा पूजयन्, चन्दनादि द्रव्यैः पूजां अकरोत्। तत्र, विशेषतः दीनान् अन्धान् च दत्त्वा, राजा ततः पुरुषोत्तममन्दिरं गन्तुं प्रययौ। एवं क्रमशः गच्छन्, गङ्गासागरसंयोगं प्राप्तवान्; तं स्थलं दृष्ट्वा, हृष्टः ब्राह्मणं पप्रच्छ। “भगवन्, कथय—कियत् दूरं नीलाख्यं महागिरिं, यत्र पुरुषोत्तमः देवदानवैः पूज्यः तिष्ठति?” ततः रत्नग्रीवस्य महावचनं श्रुत्वा, राजा विस्मितः अभवत्; सः सस्निग्धं तं संबोधितवान्। “राजन्, एतत् स्थलं नीलगिरिना पूज्यते; किं कारणं, एतत् दृश्यते न, यद्यपि महापुण्यफलदायकम्?” पुनः पुनः उक्तवान्—“एतत् नीलस्य स्थलम्, भूमिपतेः; किं कारणं, दृश्यते न, राजन्, यद्यपि पुरुषोत्तमस्य निवासः?” “अत्र अहं सम्यक् स्नातः, अत्र भिल्लाः दृश्यन्ति; एतस्मिन् पथे, राजन्, कश्चन न गिरीशिखरं प्राप्तः।” इति गण्डकीमाहात्म्यस्य, शालग्रामशिलाया अद्भुतस्य पुण्यस्य, पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य च, कथा समाप्ता।