सर्वेभ्यः नमः। इदं कथां संतनयामि यथाक्रमं, यथासूत्रं, यथार्थं च। यदा गर्भपातः करुणया केन देवेन निवार्यते, तदा श्रीरामः स एव सेवनीयः, यो संसारज्वरनाशकः। तं पुरुषोत्तमं केवलं पूजनीयं विद्यमानं, अहं अनेकानि नगराणि दृष्टवान्, यानि सर्वपापनाशकानि। अयोध्या, सरयू, तापी, हरिद्वारं परमं, अवन्ती, शुद्धकाञ्ची, रेवा च समुद्रं प्रवहन्ती—एतानि दृष्टानि। गोकरणं, हाटकाख्यं स्थलं, यः कोटिकोटिहत्यां नाशयति; महत् मल्लिकाख्यं पर्वतं, यः दर्शनात् मोक्षं ददाति। यत्रापि जलं कृष्णं वा शुक्लं वा मानवाङ्गानि स्पृशति, तत्र तीर्थं पापं नाशयति—एतत् मया दृष्टम्। द्वारवती अपि मया दृष्टा, यत्र देवदानवाः विचरन्ति, शुभा गोमती नदी प्रवहति, सा ब्रह्मजलरूपा। यत्र निद्रा, प्रलयः, मृत्युः अपि मोक्षरूपेण कथ्यन्ते, शास्त्रेणैव प्रमाणितं; यत्र कलिः तत्र निवासिषु न प्रभवति। यत्र शिलाः चक्रचिह्निताः, पुरुषाः अपि चक्रधारिणः; सर्वजीवाः—पशवः, कीटकाः, पक्षिणः—चक्रचिह्नं वहन्ति। यत्र त्रिविक्रमः तिष्ठति, सर्वलोकानां एकः रक्षकः; सा नगरी पुण्यसम्पूर्णा मया दृष्टा। कुरुक्षेत्रं मया दृष्टं, यः सर्वहत्यां नाशयति; तत्र स्यमन्तपञ्चकं, महापापनाशकं। वाराणसी अपि मया दृष्टा, यत्र विश्वनाथेन स्थापिता, तत्र तारकाख्यं ब्रह्मपरं मन्त्रं दीयते। यत्र मृत्युः—कीटकः, पतङ्गः, भ्रमरः, पशुः, देवः अपि—स्वकर्मजनितसुखं त्यक्त्वा, दुःखरहितः कैलासं गच्छति। तत्र मणिकर्णिका तीर्थं, यत्र नदी उत्तरगामिनी; सा पापिनः अपि संसारबन्धं छिनत्ति। यत्र कपर्दिनः अनुयायिनः, नागाभरणधारिणः, गजचर्मपरिधानिनः, दुःखरहिताः तिष्ठन्ति। केवलं कालभैरवः यमाज्ञां पालयति; यमः दण्डधारः मानवकार्येषु न प्रवर्तते। एवं सा काशी मया दृष्टा, विश्वेश्वरचिह्निता; अन्यानि अपि बहूनि तीर्थानि दृष्टानि, हे राजन्। किन्तु नीलपर्वते एकं अद्भुतं परमं वस्तु मया दृष्टं, यः परमात्मना सन्निधानेन अन्यत्र न दृश्यते। ततः ब्राह्मणः उवाच—हे राजन्, शृणु यत् नीलपर्वते अभवत्, यत्र श्रद्धालवः नित्यं ब्रह्म प्राप्तवन्तः। अहं तत्र विचरन् नीलाख्यं पर्वतं अगच्छम्, यस्य प्राङ्गणं गङ्गासमुद्रयोः वारिभिः पुनः पुनः सञ्चालितम्। तत्र पर्वतशिखरे भिल्लान् दृष्टवान्, धनुष्मन्तः, चतुर्भुजाः, मूलफलादिभिः श्रान्तिः निवारिता। तत्र सहसा मम मनसि महत् संशयः उत्पन्नः—एते धनुषधारिणः चतुर्भुजाः मानवाः वा? वैकुण्ठवासीणां रूपं आत्मवशिनां मध्ये दृश्यते; ब्रह्मादिभ्यः दुर्लभं एते कथं प्राप्तवन्तः? तेषां हस्तेषु शङ्खचक्रगदाधनुःपद्मानि दीप्तानि, काञ्चनवनमालाभिः शरीरं शोभितम्, विष्णुभक्ताः इव समीपस्थाः। मम मनः संशयेन गृहीतम्, तान् पप्रच्छम्—'यूयं कः? कथं चतुर्भुजं रूपं प्राप्तवन्तः?' तदा ते बहुहास्यं कृत्वा अवदन्—'एष ब्राह्मणः पिण्डदानस्य अद्भुतं महत्त्वं न जानाति।' तद् श्रुत्वा अहं अपृच्छम्—'पिण्डः कः? कस्य दीयते? कथयत, हे धर्मज्ञाः चतुर्भुजाः।' तदा मम वचनं श्रुत्वा, ते महात्मानः सर्वं यथाभूतं उक्तवन्तः, चतुर्भुजरूपस्य उत्पत्तिं च। किराताः उचुः—'शृणु ब्राह्मण, अस्माकं कथा। पृथुकः नाम बालः अस्माकं मध्ये, सः जम्बुफलानि खादन्, क्रीडायाम् विचरन्। एकदा, क्रीडन्, रम्यं पर्वतशिखरं आरोहति, सर्वतः बालैः परिवृतः। तत्र अहं दिव्यं देवालयं दृष्टवान्, गरुडपर्वतरत्नैः निर्मितं, सुवर्णदीवार्थं। तस्य प्रकाशः घनतमःमध्यम् जलधारायाः इव प्रविष्टः; दृष्ट्वा अहं विस्मितः—'किम्? कस्य गृहं?' इति। 'गच्छामि, पश्यामि—किम् एतद् महद् आवासः?' इति चिन्तयन्, सः गृहे प्रविष्टः, महत् भाग्येन। तत्र सः देवानां नाथं दृष्टवान्, देवदानवैः पूजितम्, किरीटकमलहारकङ्कणकौस्तुभादिभिः शोभितम्। तस्य पद्मपादयोः सुगन्धितानि तुलसीपत्राणि, मदविहंगैः सेवितानि। तत्र शङ्खचक्रगदाधनुपद्मादिलक्षणैः रूपैः सहितम्, तस्य पुण्यपादौ नारदादिभिः भक्त्या पूजितम्। केचित् गायन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् परमविस्मयेन हासन्ति, सर्वलोकपूज्यं महराजं हर्षयन्ति। हरिं दृष्ट्वा, हृदयं तत्र आकृष्यम्, हे मुने; देवाः तदा धूपैः पूजां कृतवन्तः, घोषेण भक्त्या। श्रीपतये नैवेद्यं कृतवन्तः, ततः दीपार्चनं; पश्चात्, हे राजन्, स्वगृहं गतवन्तः, तस्य कृपां नमस्कृत्य। महद् भाग्येन, तत्र देवैः ब्रह्मादिभिः पतितं मधुरं नैवेद्यं प्राप्तम्, यत् देवमानुषयोः दुर्लभम्। तत् खादित्वा, दिव्यं रूपं दृष्ट्वा, सः चतुर्भुजं रूपं प्राप्तवान्, शोभायुक्तं, सुशोभितम्। एवं नीलपर्वते अद्भुतं दिव्यं दर्शनं मया दृष्टम्, यत्र श्रद्धालवः नित्यं ब्रह्म प्राप्तवन्तः, यत्र पिण्डदानस्य महत्त्वं, चतुर्भुजरूपस्य प्राप्तिः च, सर्वं मया श्रुतम्।