महामते! शृणु, कथां पुण्यां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। ये केचिदात्मनः तर्कयुक्त्या स्वविवेकमाश्रित्य, वेदस्मृतिसमुत्थं पुण्यधर्मं नाङ्गीकुर्वन्ति, ते निन्द्याः स्मृताः। ये नीलोत्पललाक्षाद्यपणनिरता, ब्राह्मणाश्च घृतादिद्रव्यविक्रये प्रवृत्ताः, वा सुरापाककरणे रता, तेऽपि धर्मपथाद् बहिरपि गण्यन्ते। यश्च कश्चिदपि लोभमोहवशात् कन्यां सुशोभनां कुलशीलसमन्वितां, अकुलीनाय दत्त्वा तां विक्रीयतेव, स धर्मात् पतति। यश्च सतीं कुलशीलसमन्वितां भार्याम् अवमन्त्र्य भुङ्क्ते, वा स्वयमेकः मधुरं भोजनं कृत्वा बान्धवान् न योजयति, स पापी स्मृतः। यश्चान्नदानकर्मणि ब्राह्मणार्थं वा पक्षपातं करोति, दुष्टभावेन कर्षरपायसादिदानं याचकाय न ददाति, साप्यधर्मे पतति। ये चातिथीन् आतपक्लिश्तान् अवमानयन्ति, ये चाकाशे बाहून्न्यस्य कुर्वन्ति, ये च विश्वासघातिनः, सर्वे ते निन्द्याः स्मृताः। हे राजन् रघुनाथ! ये जनाः पृष्ठं कृत्वा निवर्तन्ते, ते पुण्यं शोभनं चैतदाचलमिदं न पश्यन्ति, यत्र पुरुषोत्तमः साक्षात् देवमुकुटमण्डितपादः स्थितः। तस्य दर्शनमात्रेण सर्वे पावनाः भवन्ति; स धर्मात्मा पुण्यदायकः साधुभिः द्रष्टव्यः। ये शास्त्रेषु 'नेति नेति' इति वदन्ति, ते तं न जानन्ति; यस्य पादरेणुं शक्रादिदेवा दुर्लभं मन्यन्ते, तं केवला वेदान्तवचनैः पण्डिताः जानन्ति। स एव परमात्मा नीलाचले प्रतिष्ठितः; यः तं गिरिं आरोह्य, साष्टाङ्गं प्रणम्य, पुण्यकर्मणा पूजयति, स तत्रैव हविर्भागं भुक्त्वा चतुर्भुजत्वं लभते। अत्रैव प्राचीनं चरितं कथ्यते, यथा राजा रत्नग्रीवः सपरिवारः चतुर्भुजत्वं प्राप्तवान्, यद् देवदानवैरपि दुर्लभम्। काञ्ची नाम पुरी बभूव, या लोकेषु प्रख्याता, या महाजनसमृद्धा, बलवाहनसमुच्छ्रिता, यत्र श्रेष्ठब्राह्मणाः षड्गुणनिष्ठाः, सर्वभूतहितरताः, रामभक्तौ उत्सुकाः, क्षत्रियाश्च युद्धे धैर्यवन्तः, परदारद्रव्यहिंसानिवृत्ताः, वैश्याश्च सदाचारयुक्ताः, व्यावसायकृषिवाणिज्ये रताः, ते सर्वे रघुनाथपादपद्मे लीनाः। शूद्राश्च ब्राह्मणसेवायां दिनरात्रं समः, साधारणजनाः 'राम राम' इति नामोच्चारणमात्रेण पापं न कुर्वन्ति। तत्र दानं, दया, दमः, सत्यम् नित्यं वर्तते; कोऽपि परपीडनं वाक्यं न वदति, परद्रव्ये न स्पृहयन्ति, नाप्यधर्मं कुर्वन्ति। एवं राजा रत्नग्रीवः तान् जनान् धर्मेण रक्षति। स षष्ठांशमात्रं गृह्णाति, लोभवर्जितः, धर्मेण प्रजापालनं कुर्वन् बहूनि वर्षाणि सुखेन सर्वान् भोगान् अन्वभूत्। कस्मिंश्चिदहनि, स राजा विशालाक्ष्यै भार्यायै प्राह—"सुतेषु जातेषु धर्मपत्नी त्वया, ये प्रजापालनभारं वहन्ति; मम च महती सेना, गजाः पर्वतसमा, तुरगाः वातवेगसमाः, रथाः सततं सन्नद्धाः, विष्णोः प्रसादेन मम किञ्चिदपि नास्ति दुरलभम्।" "तथापि एकं मनसि वाञ्छामि—न हि मया यावत् परं तीर्थयात्रा कृताऽस्ति, या जन्ममृत्युनिवृत्त्यर्थं गोविन्देन शोभिता। मम शरीरं जरया कृशं, रोमाणि श्वेतानि जातानि। तस्मात् पुण्यतीर्थसेवां करिष्यामि। यः पुरुषः केवलं स्वपुत्रपोषणाय जीवति, न तु हरिं सेवते, स गोवृषाभ्यामिव गण्यते। अतः सुमुखि, तीर्थयात्रां गच्छामि।" इत्युक्त्वा स राजा पुत्राय राज्यम् उपन्यस्य, सपरिवारः हरिं स्मरन्, रात्रौ ध्यानपरः सन्, स्वप्ने एकं ब्राह्मणमृषिं ददर्श। प्रभाते तस्यां सन्ध्यायां कृत्यं कृत्वा, मन्त्रिभिः सहितः सुखेन समासीनः, तं तपस्विनं ब्राह्मणं कृशदेहम् अद्राक्षीत्। स ब्राह्मणः जटिलः, वल्कलाजिनवसानः, दण्डधरः, पुण्यतीर्थसेवनया शुद्धदेहः। तं दृष्ट्वा राजा सस्मार्गलः प्रणम्य, पाद्याद्युपचारैः सत्कृत्य, सुखोपवेशे स्थिते, पृच्छति—"भगवन्! अद्य त्वद्दर्शनात् मम देहपातकमपगतम्। महात्मानः दीनगृहं गत्वा तान् रक्षन्ति; अतः ब्राह्मण, वद मे पित्रोः वृद्धस्य विषये।" "कस्य देवस्य पूजनं गर्भपातनिवारणाय, किम् वा तीर्थं श्रेयस्करं? भवन्तः पुण्यतीर्थज्ञानिनः ध्याननिष्ठाश्च। सर्वतीर्थस्नानशुद्धात्मनः, श्रद्धावन्तं मां शृणुत; कृपया सर्वतीर्थज्ञानिनः त्वं मे ब्रूहि।" ततः स ब्राह्मणः उवाच—"राजन्, यथापृच्छसि, तीर्थव्रतविधानं शृणु।