वैश्रम्भकनाम्नि दिव्ये वने, नन्दनस्य च पुष्पभद्रकस्य मानसे चैत्ररथ्ये च स भगवान् रामया सह तेषु काननेषु रममाणः सुखमविन्दत्। एवं स सर्वत्र भूमौ तया सह क्रीडन् शतशः संवत्सरानतीतानपि न वेदितवान्। ततः कालेनातिवृत्तेन स्वस्यैवाभिलषितस्य च सिद्धिमवेक्ष्य स मुनिः स्वस्य नियतकालपरिवर्तनं बुबोध। ततोऽसौ पुण्ये पयोष्णीतटे स्थिते शत्रुविनिर्मुक्ते जनसमाकीर्णे मृगसंघानुचरिते च आश्रमे स्वे प्रत्यागच्छत्। तत्र स तपोधनः वेदविद्याविदुषां शिष्याणां समन्तात् सेव्यमानः, सर्वोत्तमं तपः समाचरन् निवसति स्म। कदाचित् शर्यातिर्नाम राजा देवतार्चनार्थं यज्ञं कर्तुमिच्छन्, स च्यवनं नेतुमनुचरान् प्रेषयामास। तेनाहूतः स महातपाः च्यवनः धर्मपत्नीं सुकन्यां सह गृहीत्वा तत्र समुपागमत्। तं मुनिं सुकन्यया सह तस्यां कन्यायां च सह आगतम्, सूर्यसमानतेजसा पुरुषेण कन्यायाः पार्श्वे स्थितेन सह, राजानः सस्मार। राजा तां कन्यां पादयोः पतितां, आशीर्वचनं न दत्तवान्, मनसा च न तुष्टः, इत्येवमूचे— "किं त्वया कृतमिदं, पतिं वाञ्छन्त्या? लोके पूज्यं मुनिं त्वं छलिता। वृद्धं कुलाचार्यैः अनुमोदितं पतिं परित्यज्य, त्वमयं कामिनं परिव्राजकम् आलब्धवती। कथं तव कुलोत्पन्नायाः मनः एतादृशं कुलपातकं समाचरितम्? पतिं पितरं च लज्जयन्त्या त्वया, कामिनं गृह्य, कुलस्य मानं नाशितम्।" एवं पितरि भाषमाणे, सुकन्या सस्मितं मृदु वाक्यं प्रत्युवाच— "पितः, एष भृगुपुत्रः तवैव जामाता।" सा च पितरं सर्वं तद्वयोवृद्ध्यादिविकृतिं न्यवेदयत्। स राजा विस्मितः परमं प्रीतः कन्यां समालिङ्ग्य तुष्टः। ततो सोमस्याज्ञया वीरः तद्विधिना यज्ञं कृत्वा सोमपानं प्राप, किन्तु च्यवनः स्वबलात् अश्विन्योः भागमादत्त। तपसा समन्वितः स मुनिः अश्विन्योरपि हविर्दत्तवान्। तदा वज्रपाणिः इन्द्रः ब्राह्मणश्रेष्ठं ताडयितुमुद्यतः। अश्विन्यौ च, पातकपावनौ, यज्ञसूत्रे प्रविष्टौ। इन्द्रं वज्रहस्तं मुनिं प्रति उद्यतबाहुं दृष्ट्वा, स मुनिः "हूं" इत्युक्त्वा इन्द्रस्य बाहुं स्तम्भयामास। तत्र सर्वैः नरैः इन्द्रः स्तम्भितबाहुः दृष्टः। क्रोधेन सर्प इव निगृहीतः, इन्द्रः स्तम्भितबाहुः, तपसां निधिं मुनिं स्तौति स्म। तेन अश्विन्यौ निरभयेन हविर्ग्राहिण्यौ दृष्ट्वा, इन्द्रः उवाच— "भगवन्, अश्विन्योरपि हविर्दीयताम्।" स मुनिः सस्नेहमुवाच— "नाहं तद् निषेधयामि, पितः, महदपि अपराधं क्षमस्व।" ततः स मुनिः करुणया कोपं मुमोच। तदा इन्द्रस्य बाहुः विमुक्तः। तद् दृष्ट्वा सर्वे जनाः विस्मयेन पूर्णाः। ब्राह्मणस्य तपोबलं देवेष्वपि दुर्लभमिति जगुः। ततः राजा विप्राणां बहुधनं दत्तवान्। यज्ञावसाने शत्रूनां नाशकः स्नानं कृत्वा यज्ञसमाप्तिं चकार। ततः शेष उवाच— "इदानीं त्वया पृष्टं च्यवनस्य महात्मनः यशः सर्वमाख्यातम्। तपोमूर्तये नमस्कृत्य जयश्रीं प्राप्नुहि। अश्वं पत्नीसहितं रम्ये रामयज्ञे प्रेषय।" एवं तस्यां कथायां प्रवर्तमाने, अश्वः आश्रमं प्राप्तः। वेगवत्या वातेन धावितः स अश्वः, भूमौ दूर्वाङ्कुरान् चरन्, महाश्रमस्य भूमिं चिह्नितवान्। ऋषयः स्नानार्थं कुशान् गृहीत्वा नदीं ययुः, शत्रुघ्नः तत्र स्थितः। तस्मिन्नेव काले स वीरः च्यवनमुनेश् शोभनं आश्रमं प्राप्त्वा, तं मुनिं दृष्टवान्। स तं सुकन्यया सह स्थितं तपोमूर्तिं दृष्ट्वा, पादयोः प्रणम्य स्वनामाख्यानम् अकार्षीत्— "अहं शत्रुघ्नः, रघुपतेः भ्राता, राजाश्वस्य रक्षकः। पापशमाय ते प्रणामं करोमि।" एवं श्रुत्वा स मुनिवरः उवाच— "शत्रुघ्न, नरश्रेष्ठ, भवतः कल्याणं भूयात्। यज्ञरक्षणेन तव कीर्तिः विस्तरिष्यते। हे विप्राः, पश्यतैतदाश्चर्यम्— रामस्य यज्ञकर्तुः नामस्मरणेनैव जनाः पापक्षयकर्माणि कुर्वन्ति। ये महापापबद्धाः, परस्त्रीरता अपि, तस्य नामस्मरणे युक्ताः, विमुक्ताः स्युर्भवबन्धनात्। तस्य पादरजसा, शिलारूपेण गतम्, गौतमस्यार्धाङ्गिनी स्त्री त्वरितं रूपमपि प्राप, मनोहरं च। मम रूपे प्रेम्णा ध्यानं कृत्वा सा स्त्री सर्वपापसमूहं दग्ध्वा परमं सौन्दर्यमवाप्तवती। दैत्याः अपि तस्य मोहिनं रूपं सभायां दृष्ट्वा, तद्रूपधारिणः अभूवन्, विकलङ्गरहिताः। ये योगिनः, तं ध्यानपरायणाः, योगेन प्रविष्टाः, ते संसारभयात् मुक्ताः, परमां गतिं प्राप्तवन्तः। अहं धन्यः, यतः अद्य रामस्य कमलदललोचनस्य, सुशिरस्य, सुन्नासिकस्य, उन्नतनासिकायाः च रूपं द्रक्ष्यामि। या जिह्वा भक्त्या रघुनाथस्य नामगीते प्रवर्तते, सा नागजिह्वेव नास्ति, या विपरीतं कर्म करोति।