मनुः किल कदाचित् तीर्थयात्रायै कृतनिश्चयः स्वकुटुम्बसमेतः महता सैन्येन सह रेवां प्रति प्रस्थितवान्। तत्र स महानदीमाविश्य, स्नानं कृत्वा, पितॄन् देवांश्च तर्पयित्वा, विष्णुप्रीत्यर्थं विप्रेषु दानानि दत्तवान्। तत्र तस्य कन्या रूपवती सुवर्णाभरणभूषिता सखीभिः सह वनान्तरे विचरन्ती दृष्टा। सा तत्र महावृक्षस्याधः शोभनं वल्मीकमेकं ददर्श, यस्मात् मन्दं तेजः स्थिरं निश्चलञ्च प्रकाशते स्म। समीपं गत्वा दारुभिः तं वल्मीकमाहत्य, तस्मात् रक्तप्रवाहः समुत्पन्नः। एतद्विलोक्य राजकन्या महतीं व्यथां शोकञ्च जगाम। पापग्रहणेन तया न मातरं न पितरं किंचिद् उक्तम्; भीतया सा स्वान्तरेव शुशोच। तस्मिन्नन्तरे, हे राजन्, पृथिवी कम्पिता, दिवः उल्कापातः अभवत्, सर्वदिक् धूमायिता, सूर्यः परिघेन वेष्टितः। तस्मिन्काले राज्ञः अश्वाः नष्टाः, गजाः बहवो मृता, रत्नभूषितं धनमपि नष्टम्, जनानां मध्ये कलहः समुत्पन्नः। एतानि दृष्ट्वा राजा भीतः चित्तविक्षेपं च प्राप, जनान् पृष्टवान्—कः मुनिः कस्यापराधेन कुपितः इति। परम्परया कन्यायाः कृत्यं ज्ञात्वा, राजा दुःखितः सशस्त्रसेनया तत्र गतः। तं महातपः तपोवनं दृष्ट्वा, स तं मुनिं स्तुत्वा शमयितुमिच्छन् उवाच—“भगवन्, दयां कुरु।” तस्य प्रसन्नः स महातपस्वी मुनिः उवाच—“राजन्, एतानि सर्वाणि आपदः तव कन्यायाः कर्मणः सम्प्रसूतानि। तव कन्यया नेत्रे आहतं, यतः बहु रक्तं प्रवहति; सा त्वां ज्ञात्वापि न किञ्चित् उक्तवती।” “तस्मात्, राजन्, सा कन्या विधिवत् मम दातव्या; तदा निःसंशयं आपदः शमं यास्यन्ति।” इति श्रुत्वा, दुःखितः राजा स्वकन्यां कुलरूपशीललक्षणसम्पन्नां तस्मै दृष्टिमते मुनये दत्तवान्। कन्यादानसमये सर्वा आपदः उपशमं ययुः, मुनिः कोपमुत्सृज्य शान्तः अभवत्। कन्यादानं कृत्वा राजा तं तपोनिधिं प्रणम्य, करुणया पूरितः दुःखितः पुनः स्वपुरीं प्रत्यागच्छत्। ततः स मुनिः स्वपत्नीं मनवीं सहितः स्वाश्रमं गतः, तया योगाभ्यासेन सर्वपापविनाशं प्राप्य, परमं सुखमवाप्तवान्। सा मनवी पतिसंयुक्ता, वृद्धत्वेन दृष्टिवीर्यविहीने पतौ, स्वगृहदेवतामिव भक्त्या सेवां चकार। पतिसेवायाम् अवधानपूर्वकं पतिसन्तोषजनकं आचरणं कुर्वन्ती, सा सद्भगिनी शचीव इन्द्रं, तं मुनिं प्रीत्या सेवमाना परमानन्दमवाप्तवती। सा शुभलक्षणयुक्ता राजकन्या, फलमूलतोयभोजना, तस्य पादौ सेवमाना, सदा तस्य वचने प्रवृत्ता, पूजायामनिरता, सर्वभूतहिते रता, निरन्तरं सेवा-कर्मणि कालं निनाय। सा कामं दम्भं द्वेषं लोभं पापं मदं च त्यक्त्वा, सदा जागरूका, यत्नशालिनी च, च्यवनं संतोषयन्ती तस्थौ। एवं सा वाचा कायेन च कर्मणा च तं मुनिं सेवमाना, सहस्रवर्षाणि मनसि स्वाभिलाषान् पूर्णान्। कदाचित् दिव्यौ वैद्यौ तस्य मुनेश्श्रमं आगतौ; सा तौ सस्नेहमुपगम्य सत्कारं चकार। पाद्यादिभिः पूजनं कृत्वा, तयोः प्रीत्यर्थं सर्वं सम्यक् अकरोत्; तौ मनोहरवपुषौ देवौ तस्याः शीलं दृष्ट्वा, तुष्टौ वरदौ अभवताम्—“वरं वृणीष्व, सुशोभने” इति। तयोः प्रसन्नयोः वरदानं दृष्ट्वा, सा राजपुत्री यथायोग्यं किं वरं वृणीयेत इति चिन्तयामास। पतिसंकल्पं विज्ञाय, सा उवाच—“यदि युवां तुष्टौ, मम पतये दृशं दत्तं कुरुताम्।” सुकन्यायाः वचनं श्रुत्वा, तस्या एकपत्नीव्रतं विज्ञाय, तौ वैद्यौ प्रत्यूचताम्—“यदि तव पतिः यज्ञे देवदत्तभागं दास्यति, तदा तस्य उभयतो दृष्टिः अद्यैव भविष्यति।” च्यवनः तदनु—“एवं भवतु”—इत्युक्त्वा, देवदत्तभागदाने संमतिं दत्त्वा, तौ अश्विनौ तं तपस्विनं हृष्टौ ऊचतुः—“सिद्धैः कृतमिमं ह्रदं प्रविश” इति। वृद्धत्वेन शिरापूरितशरीरः च्यवनः तयोः सह तं ह्रदं प्रविष्टः। च्यवने अश्विभ्यां सह निमग्ने, त्रयः पुरुषाः, स्त्रीणां प्रियदर्शनाः, तस्मात् निर्गताः। ते सुवर्णमालाभरणाः, कर्णाभरणयुक्ताः, समरूपधारिणः, शोभनवस्त्रधारिणश्च। तान् दृष्ट्वा, सा सुन्दरी स्त्री त्रीन् उज्ज्वलवपुषः पुरुषान् अपश्यत्। स्वपतिकं न ज्ञात्वा, सा धर्मपत्नी अश्विनौ शरणं गता; तौ तस्या निष्ठां विज्ञाय, स्वपतिकं दर्शयामासतुः। ततः तौ अश्विनौ मुनिं अभिवाद्य, दिव्येन रथेन स्वर्गं यज्ञभागलाभाय प्रयातौ। कालान्तरे, व्रतश्रमात् कृशा सा स्निग्धया गिरा पतिं प्रष्टुम् आरब्धवती; सापि दयया प्रत्युवाच। “अद्य त्वयि संतुष्टोऽस्मि, सुन्दरी, यशोदा; त्वत्सेवया, एकभावेन प्रेम्णा त्वं मे सखा, मम शरीरेव, अन्यो न कोऽपि मम हितः। ये मे धर्मतपोध्यानज्ञानयोगैः प्रभोः प्रसादात् प्राप्ता वराः, तान् त्वां सेवमानाय अद्य दृष्टिं निर्भयं च दुःखरहितत्वं च ददामि।” “ये चान्ये भगवतः भ्रुकुटिपातेन विक्षिप्तयत्नाः, ते किं समर्थाः? त्वं सिद्धा; स्वधर्मफलानि भुङ्क्ष्व, दिव्यानि भोज्यानि, येषां मनुष्यैः लाभो नास्ति, राज्यप्रसादेन च।