सर्वेषां वस्त्राणि रत्नैः भूषितानि विविधं च धनं शत्रुघ्नस्य पार्षदेषु प्राज्ञः दत्तवान्। ततः सः धनसमृद्धैः मन्त्रिभिः, पदातिभिः, अश्वैः, गजैः, अनन्तरथैः च सह यात्रा आरब्धवान्। शत्रुघ्नः सुमदेन सह शस्त्रधारिभिः वीरैः सह मार्गे गतः, रघुनाथस्य कीर्तिं वहन् हृष्टः स्म। पयोष्ण्याः तटे सम्प्राप्तः, सः उत्तमेन अश्वेन सह अग्रे गतवान्; सर्वे सैनिकाः अश्वपालाः च पृष्ठतः अनुगताः। विविधाः तपस्यायुक्ताः ऋषिणां आश्रमाः दृष्ट्वा, रघुनाथस्य यशः सर्वत्र प्रसारितवान्। सः हरिः प्राज्ञः वानरैः संरक्षितः, पुनः पुनः वानरैः, वानरभक्तैः, वानरश्रेष्ठैः च सह याति। ऋषिभिः सर्वतः शुभवचनानि श्रुत्वा, प्रभुः भक्तिसंविग्नानां मनांसि दृष्ट्वा तेषु तुष्टः अभवत्। तत्र शुद्धं आश्रमं जीवसमूहेनाकीर्णं दृष्ट्वा, यत्र वेदध्वनिः श्रवणाय अशुभं व्यपोहति। यज्ञधूमेन आकाशः विशुद्धः, तत्र बहुभिः ऋषिभिः निर्मिताः यूपाः शोभन्ते। तत्र वानरैः गाः यथायोग्यं रक्षिताः; यत्र मूषकाः बिलानि न खनन्ति, मृगानां भीत्या। सर्पाः तत्र नित्यं मयूरैः नीलगृध्रैः च सह क्रीडन्ति; गजाः सिंहाः च सख्यं प्राप्त्वा एकत्र वसन्ति। मृगाः तत्र वनशालां खादन्तः कालभीतिः रहिताः, ऋषिसमूहैः रक्षिताः। गाः पूर्णपयःस्निग्धाः, नन्दिन्याः तुल्यरूपाः, तेषां खुरधूल्या बालुकाभूमिः विशुद्धा। तत्र श्रेष्ठाः ऋषयः यज्ञोपयोग्यदण्डपुष्पैः युक्ताः, दृष्ट्वा, रामस्य प्राज्ञः मन्त्रिणं सुमतिं पप्रच्छुः। शत्रुघ्नः उवाच— हे सुमते, कस्य आश्रमः एषः, यः अस्माकं पुरतः दीप्यमानः, शान्तजीवसमूहैः ऋषिसमूहैः च आकीर्णः? तस्य ऋषेः कथा श्रोतुम् इच्छामि, तस्य पुण्यं स्वकथया वृत्तान्तवर्णनं कृत्वा वर्धयितुम्। शत्रुघ्नस्य महावचनानि श्रुत्वा, रघुनाथस्य प्राज्ञः मन्त्रिणः सुमतिः कथयितुं आरब्धवान्। सुमतिः उवाच— एषः च्यवनस्य आश्रमः, महान् तपस्वी, शान्तजीवसमूहैः ऋषिपत्नीसंवृतः शोभते। सः महान् ऋषिः स्वयम्भुवयज्ञे अश्विनौ देवयोः भागं दत्तवान्, इन्द्रादिदेवेषां एकाधिकारं भङ्क्त्वा। तस्य महर्षेः शक्तिः कस्यापि अप्रमेया, तपोबलसम्पन्नः वेदस्वरूपः च। च्यवनस्य महर्षेः वृत्तान्तं श्रुत्वा, रामस्य अनुजः शत्रुघ्नः इन्द्रस्य एकाधिकारभङ्गस्य सम्पूर्णं वृत्तान्तं सुमतेः पप्रच्छ। शत्रुघ्नः उवाच— कदा अश्विनयोः देवेषु भागं दत्तवान्? स्वयम्भुवयज्ञे देवाधिपः किं अकरोत्? सुमतिः उवाच— ब्रह्मवंशे भृगुर्नाम ऋषिः प्रसिद्धः; सः एकदा सायं यज्ञदण्डान् संग्रहीतुं गतः। तदा यज्ञविनाशाय दमनकः नाम दैत्यः बलवान् आगत्य, भीषणा वचनानि उच्चैः उवाच। "क्व ऋषेः बान्धवः? क्व तस्य निर्दोषा भार्या?" इति पुनः पुनः क्रोधयुक्तः वदति। तदा अग्निः दैत्यभीतिः ज्ञात्वा, ऋषेः निर्दोषा भार्यां आश्रमे स्थितां प्रकाशितवान्। दैत्यः तां विलपन्तीं, कुरर्याः इव, "हे भृगु, तपःसंपदाम् निधे, रक्ष रक्ष!" इति रुदन्तीं, गृहीत्वा, बाह्यं नेतुम् आरब्धवान्, दुर्मनाः भृगुपत्न्याः सतीं दुष्टवचनैः पीडितवान्। तदा महाभयभीता गर्भमध्ये भ्रूणः पतितः, तस्य नेत्रे अग्निवैश्वानरस्य इव दीप्तिमन्तः। सः मातरं उवाच— "त्वं शीघ्रं मा गच्छ; भस्मीकृता भव, दुष्टमते! यत् अनुचितं स्पृष्टवती, तव शुभं न भविष्यति।" एवं उक्त्वा, सः तत्रैव पतितः, तस्य शरीरं भस्मीकृतम्। माता, शिशुं गृहीत्वा, मनः विक्षिप्तम्, अपक्रान्ता। भृगुः, सर्वं अग्निना भस्मीकृतं ज्ञात्वा, क्रुद्धः शप्तवान्— "त्वं सर्वभक्षकः, दुष्टता वैरस्य च चिह्नः भविष्यसि।" तदा शापात् दुःखात्, सा तस्य पादौ गृहीत्वा, रुदन्ती उवाच— "हे प्रभो, करुणासिन्धो, महात्मन्, अनुग्रहं दातुम् अर्हसि।" "भीत्या मया मिथ्या वाक्यं उक्तम्, न गुरुद्वेषात्; तस्मात् धर्मरत्न, अनुकम्पां दर्शय।" तदा अनुग्रहं दत्त्वा, भृगुः अग्निदेवं उवाच— "सर्वभक्षका अपि, त्वं शुद्धा भविष्यसि।" ऋषिः करुणया मनः प्रसाद्य एवं उक्तवान्। पतितस्य पुत्रस्य जन्मकर्मादिकं शुद्धः पुरोहितः कुशदर्भेण, विधिपूर्वकं, शुभैः कर्मभिः अकारयत्। पतितत्वात् (च्यवनः) इति सर्वे तपस्विनः तं च्यवनं इति नाम्ना आहुः; सः शनैः शनैः शुक्लपक्षे चन्द्रमाः इव वर्धितः। सः रेवा-नदीं जगाम, सा लोकपावनी, तत्र सर्वे तपोबलसम्पन्नाः शिष्याः तं अन्वगच्छन्। तत्र गत्वा, सः महान् दशसहस्रवर्षाणि तपः अकरोत्; तस्य स्कन्धयोः द्वौ किंशुकौ, वाल्मीके स्थितौ, द्योतमानौ अभवताम्। मृगाः तस्य शरीरं आकाङ्क्ष्य, तत्र स्वं शरीरं आकृष्य, तं स्पृष्टवन्तः; सः अकिञ्चनं अपि न जानाति, अतुल्यतपसा आवृतः।