रत्नाश्वेन तथा दीप्तवीरैः सहितः शत्रुघ्नः, राज्ञा नेतुं कृतः, राजप्रासादं प्रविष्टवान्। ततः, रघुनाथस्य अनुजं सम्पूज्य अर्घ्यादिभिः, सर्वं भक्त्या बुद्धिमन्तं रामचन्द्रं समर्पितवान्। ततः शेषः उवाच – राजा शत्रुघ्नं, स्वागतसन्तुष्टं, रघुनाथस्य उत्तमकथाः श्रोतुम् उत्सुकं, सम्बोधितवान्। सुमदः उवाच – किम् राघवः, सर्वलोकमणिः, कुशलः अस्ति? भक्तरक्षणाय अवतारः, मम कृपादाता च। धन्याः अस्य नगरस्य जनाः, ये रघुनाथस्य पद्ममुखं नित्यं नेत्रैः आस्वादयन्ति। मम सर्वविभवा, वंशधनं भूमिधनं च, त्वया बुद्धिमन्, पूर्णं प्राप्तम्। कामक्षयात् पूर्वं मम कृपा दत्ता; अद्य परिवारसहितः रघुनाथस्य पद्ममुखं पश्यामि। एवं सुमदः नृपः शत्रुघ्नं वीरं प्रति उक्त्वा, रघुनाथस्य गुणोदयं सर्वं आख्यातवान्। तत्र, त्रीणि रात्राणि स्थित्वा, रघुनाथस्य अनुजः बुद्धिमान् नृपसहितः गन्तुं निश्चितवान्। तद् ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं सिंहासने स्थापितवान्, महाजनस्य शत्रुघ्नस्य पुष्कलस्य च अनुमत्याः। तेन शत्रुघ्नस्य परिचारकाय रत्नयुक्तवस्त्राणि, विविधानि धनानि च दत्तानि। ततः, मन्त्रीभिः, धनाढ्यैः, पादातिभिः, अश्वैः, गजैः, अनन्तरथैः सहितः, यात्रा आरब्धा। शत्रुघ्नः सुमदेन वीरैः सह, रघुनाथस्य कीर्तिं वहन्, स्मितं कृत्वा मार्गे अगच्छत्। पयोष्णीतीरे सम्प्राप्तः, उत्तमाश्वेन सह अग्रे गतवान्; सर्वसैन्यः, अश्वपालाः च अनुगच्छन्। विविधाः तपस्विनां आश्रमान् दृष्ट्वा, सर्वत्र रघुनाथस्य कीर्तिं प्रसारितवान्। स बुद्धिमान् हरिः, वानरैः रक्षितः, वानरैः पुनःपुनः सहितः, वानरभक्तैः, वानरेषु श्रेष्ठैः च यात्रा कृतवान्। तत्र, सर्वतो मुनिभिः शुभवचनानि श्रुत्वा, प्रभुः भक्तिसंविग्रहृदयैः तेषु प्रीतः अभवत्। शुद्धं आश्रमं दृष्ट्वा, जीवसंकुलं, यत्र वेदध्वनिः श्रवणाय सर्वदोषान् नुदति। यत्र आकाशः यज्ञधूमेन विशुद्धः, स्थलम् उत्तममुनिभिः निर्मितयज्ञस्तम्भैः शोभितम्। तत्र, वानरैः गोः रक्षणं यथायोग्यं कृतम्; यत्र मूषकाः, मार्जारभीत्या, बिलानि न खनन्ति। सर्पाः मयूरैः, नीलगवाभिः सह नित्यं क्रीडन्ति; गजाः सिंहैः सख्यं प्राप्त्वा सह वसन्ति। यत्र रुष्काः, वनेषु धान्यभक्षकाः, मुनिसंघैः रक्षिताः, कालभीतिर्नास्ति। पूर्णपयोधराः गावः, नन्दिन्याः सदृशाः, खुरधूल्या शिलातलं विशुद्धं कुर्वन्ति। तत्र, श्रेष्ठमुनयः, यज्ञकाष्ठानि पद्मानि च धर्माय धारयन्तः, दृष्ट्वा, रामस्य बुद्धिमन्तं मन्त्रिणं सुमतिं पृच्छन्ति। शत्रुघ्नः उवाच – हे सुमते, कस्य आश्रमः एषः, यः अस्माकं पुरतः दीप्तिमान्, शान्तजीवसंकुलः, मुनिसंघैः समाकीर्णः? मुनिवृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामि, तस्य पुण्यं स्ववाक्यैः कथनं वर्णनं च कर्तुम्। एवं शत्रुघ्नस्य महावाक्यं श्रुत्वा, रघुनाथस्य बुद्धिमन्तं मन्त्रिणं सुमतिं वक्तुम् आरब्धवान्। सुमतिः उवाच – एषः च्यवनस्य आश्रमः, महातपसा शोभितः, शान्तजीवसंकुलः, मुनिपत्नीसंगेन परिवृतः। स महर्षिः अश्विन्भ्यः स्वयम्भुवे यज्ञे भागं दत्तवान्, इन्द्रादीनां देवतानां एकाधिकारं भङ्क्त्वा। तस्य महर्षेः तपोबलं वेदस्वरूपं च, कोऽपि न मापयितुं शक्नोति। च्यवनमहर्षेः कथा श्रुत्वा, रामस्य अनुजः सुमतिं इन्द्रस्य एकाधिकारभङ्गं विषये सर्वं पप्रच्छ। शत्रुघ्नः उवाच – कदा स देवेषु अश्विन्भ्यः भागं दत्तवान्? स्वयम्भुवे महायज्ञे देवेश्वरः किं कृतवान्? सुमतिः उवाच – ब्रह्मवंशे भृगु नाम ऋषिः प्रसिद्धः; स कदाचित् सायं यज्ञकाष्ठानि संग्रहीतुं गतः। तदा, यज्ञविनाशाय, बलवान् दमनक नाम राक्षसः आगत्य, भीषणानि वचनानि उच्चैः उक्तवान्। "क्व ऋष्यः बान्धवः? क्व तस्य निर्दोषा भार्या?" पुनःपुनः क्रोधेन एतानि वचनानि उक्तवान्। तदा, अग्निः, राक्षसोत्पन्नं भयम् ज्ञात्वा, आश्रमे स्थितां निर्दोषां भार्यां दर्शितवान्। राक्षसः तां अश्रूणि कृत्वा, "हे भृगु, तपोधन, रक्ष, रक्ष!" इति विलपन्तीं, क्रौञ्चवत् रुदतीं, अपहृत्य, बाह्यं नीतवान्, दुष्टः, भृगुपत्नीं दुर्वचनैः पीडितवान्। तदा, महाभयात् सन्तप्तायाः गर्भः मध्यात् पतितः, तस्य नेत्राणि ज्वलन्ति, वैश्वानराग्निवत्। तया उक्तम् – "त्वं शीघ्रं मा गच्छ; भस्मीकृताः भव, दुष्टचित्ते! अप्राप्तसाध्वी स्पर्शात्, शुभं न प्राप्स्यसि।