रामः अश्वमेधयज्ञं सर्वसम्भारैः शोभितं कर्तुम् आरभते स्म। तस्य वीरः भ्राता शत्रुघ्नः, शत्रुहरः, अश्वमेधयज्ञस्य अश्वं रक्षन्, वीरैः परिवृतः अत्र आगच्छति स्म। तस्मै त्वं, समृद्धराज्यं धनं च, सर्वं दातव्यं इति देवी उक्तवती। ततः स्वसैन्यैः, धीरधनुर्धरैः सह, त्वं राज्यं धारयिष्यसि; अनन्तरं, हे विद्वन्, पृथिव्याम् सर्वत्र भ्रमिष्यसि। तदनन्तरं, ब्रह्मेन्द्रादिभिः सेवितं रामं नमस्कृत्य, योगिभिः महान् प्रयत्नः कृत्वा प्राप्तं दुर्गमं मोक्षं त्वं प्राप्स्यसि। अहं अत्र स्थास्यामि यावत् रामस्य अश्वः आगच्छति; ततः पश्चात् त्वां उत्थाप्य परमं धाम यास्यामि। एवं उक्त्वा, देवी—देवदानवैर् पूजिता—अन्तर्धानम् अगच्छत्। सुमदः, अहिच्छत्रे शत्रून् हत्वा, राजा अभवत्। स राजा, शक्तिसंपन्नः, महाबलसैन्ययुक्तः अपि, तव अश्वं न गृह्णाति, महान् मायाविद्यायाम् प्रशिक्षितः। नगरं प्राप्तम् अश्वं श्रुत्वा, तथा त्वं सर्वराजैः सहितः इति ज्ञात्वा, सुमदः सर्वज्ञः राजा सर्वं दास्यति; एषा रामचन्द्रस्य महिमा इति, हे महराजन्, इदानीं कर्तव्यम्। शेषः उवाच—सुमदस्य एतानि कार्याणि श्रुत्वा, तेजस्वी, बुद्धिमान्, महाबलवान् राजा 'साधु, साधु' इति हर्षितः अभवत्। अहिच्छत्राधिपः सर्वैः अनुयायिभिः परिवृतः, बहुभिः राजभिः सेव्यमानः, सुखेन सभायाम् उपविशति। वेदविज्ञ ब्राह्मणाः, धनाढ्यः वणिजः, राजानः च, भयपूर्णाः अपि, सुमदं सेवन्ति। श्रेष्ठब्राह्मणाः, वेदविद्यायुक्ताः न्यायनिपुणाः, तं राजानं, जगतः एकमेकं रक्षकं, आशीर्भिः पूजयन्ति। तस्मिन्काले, कश्चित् राजा समीपं आगत्य उवाच—'भगवन्, न जानामि कस्य चिन्हितपादः अश्वः एषः अस्ति।' इति। ततः राजा शीघ्रं मुख्यं सेवकं प्रेषयामास—'गच्छ, ज्ञातुं यत् नगरसमीपे अस्य अश्वस्य स्वामी कः?' इति। सेवकः तत्र गत्वा, आरम्भात् सर्वं वृत्तान्तं ज्ञात्वा, महाजनसमूहेन उपविष्टं राजानं समाचचक्षे। रघुनाथस्य अश्वः इति श्रुत्वा, सुमदः, रघुनाथं स्मरन्, सर्वजनान् आज्ञापयामास। 'मम जनाः, धनधान्यसमृद्धाः, गृहेषु शुभलतार्चनादि अलंकारं कुर्युः।' इति। 'सर्वाङ्गभूषिताः सहस्राणि रमणीयाः कन्याः गजारोहणं कृत्वा, शत्रुघ्नं साकं गच्छन्तु।' इति। सर्वं सम्यक् विधाय, राजा स्वयं पुत्रैः पौत्रैः, राण्यः अनुचरैः च परिवृतः प्रयाणम् आरब्धवान्। शत्रुघ्नः, महामन्त्रिभिः, उत्तमयोधैः, पुष्कलादिभिः सह, वीरराजं सुमदं अपश्यत्। सुमदं गजरथारूढैः, युद्धनिपुणपदातिभिः, भूषणयुक्ताश्वारूढैः वीरैः परिवृतं, तेजसा दीप्तं अपश्यत्। ततः महराजः हर्षपूर्णः शत्रुघ्नं उपेत्य प्रणम्य उवाच—'धन्यः अहं, कार्यं सिद्धम्, सत्कारः प्राप्तः।' इति। 'एतत् रत्नमुक्ताभूषितं, महाधनसमृद्धं राज्यं त्वं शीघ्रं स्वीकरोतु।' इति। 'अश्वागमनं चिरं प्रतीक्ष्य, प्रभो, कामाक्षया पूर्वं यद् उक्तं, तत् सम्प्राप्तम्।' इति। 'मम नगरम् अवलोक्य, जनानां कामनां पूर्तिं कुरु, कुलं च शुद्धं कुरु, हे रामवंशज।' इति। एवं उक्त्वा, सुमदः प्रभास्वरं गजं आनयित्वा, पुष्कलं महवीरं आरुह्य, स्वयं आरोहति स्म। तस्मिन्नेव काले, मृदङ्गवाद्यतूर्यवीणादिनादः, महोत्सवहर्षेण, व्याप्तः अभवत्। कन्याः, गजारोहणं कृत्वा, इन्द्रादिभिः सेवितपादं शत्रुघ्नं, मुक्तासमूहैः, परम्परया विधिना, पूजयन्ति स्म। शनैः नगरं प्रविश्य, जनैः हर्षेण सम्मानितः, तोरणाद्यलङ्कृतगृहं प्राप्नोत्। रत्नाश्वेन, दीप्तयोधैः च सह, शत्रुघ्नः, सुमदेन नेतः, राजप्रासादं प्रविशति स्म। ततः, रघुनाथस्य अनुजं शत्रुघ्नं अर्घ्यादिभिः पूजयित्वा, सर्वं श्रद्धया रामचन्द्राय समर्पयामास। शेषः उवाच—ततः राजा, स्वागतसन्तुष्टं शत्रुघ्नं, रघुनाथस्य पुण्यकथाः श्रोतुम् उत्सुकं, संबोधितवान्। सुमदः उवाच—'कच्चित् रामः, सर्वलोकमणिः, कुशलम् अस्ति? भक्तरक्षणाय अवतारः, मम अनुग्रहदाता च।' इति। 'धन्याः नगरवासिनः, ये हर्षेण रघुनाथस्य कमलमुखं नेत्रैः सततं पिबन्ति।' इति। 'मम सम्पत्ति, वंशधनं भूमिधनं च, हे नरश्रेष्ठ, कृतार्थम्।' इति। 'इच्छाशान्त्या पूर्वं अनुग्रहः प्रदत्तः; अद्य, कुलसहितः, रघुनाथस्य कमलमुखं पश्यामि।' इति। एवं सुमदः वीरं शत्रुघ्नं प्रति उक्त्वा, रघुनाथस्य गुणोदयम् अखिलं कथितवान्। तत्र, त्रिरात्रं स्थित्वा, रघुनाथस्य अनुजः शत्रुघ्नः, सुमदः सह गन्तुं निश्चितवान्। तत् ज्ञात्वा, सुमदः शीघ्रं पुत्रं सिंहासने स्थापितवान्, शत्रुघ्नपुष्कलयोः अनुमत्याः।