कामः इन्द्रं प्रति उवाच—"एष सुमदः तव दासः अस्ति। तस्य तपः किम् अल्पम्? मया ब्रह्मादीनां तपांसि भग्नानि; तस्य तपस्य विषये किं वक्तव्यम्? मम बाणबलात् शशिनः तारागणम् गतम्, त्वं अपि अहल्यायाम् गतः, विश्वामित्रः मेनकायाम् गतः। अतः मा विषीद, इन्द्र, यावत् अहम् तव सेवकः अत्र अस्मि। अहम् सुमदं प्रति गच्छामि; त्वं देवांश् रक्ष, शत्रुसूदन।" एवं उक्त्वा, कामदेवः वसन्तसख्येन तथा अप्सरसां गणैः सह हेमकूटपर्वतं प्रति जगाम। तत्र वसन्तः शीघ्रं सर्ववृक्षान् पुष्पफलसम्पन्नान् अकरोत्, कोकिलानां कलरवः, भ्रमराणां गुंजनम् च आकाशे पूरयामास। दक्षिणतः सुखशीतलः वायुः कृतमालानदीतीरे लवङ्गपुष्पगन्धः प्रवहति स्म। तस्मिन् वनान्तरे, अप्सरसां श्रेष्ठा रम्भा स्वसखीभिः परिवृता सुमदं प्रति आगच्छत्। तत्र सा गीतं गायति स्म, किन्नररागैः शोभितं, मृदङ्गपणवाद्यविशारदा। तस्याः गीतं श्रुत्वा, राजा वसन्तं, रमणीयदृश्यानि, अन्यपक्षिणां मधुररवम् च दृष्ट्वा विस्मयेन चक्षुषी विचालयामास। राजानं जागृतम् दृष्ट्वा, कामः पुष्पधनुना सज्जीकृतः तस्य पृष्ठे स्थितः। तत्र एका अप्सरा तस्य पादौ मर्दयति स्म, चञ्चलदृष्ट्या; अन्याः कटाक्षैः अपि, अन्याः अंगविक्षेपैः आकर्षणं कुर्वन्ति स्म। एवं अप्सरसां परिवृतः, कामेन मनः विक्षिप्तः, सुमदः, यः इन्द्रियाणां स्वामी, चिन्तयितुम् आरब्धवान्। सः मनसि विचारयामास—"एताः अप्सरसः मम तपस्याः विघ्नः, इन्द्रेण प्रेषिताः, तस्य इच्छानुसारं कार्यं करिष्यन्ति।" एवं चिन्तयन्, स तपस्वी ताः सत्क्रियापात्राः स्त्रियः सम्बोधितवान्—"काः यूयं? कुत्र आगतम्? किं कर्तुम् इच्छन्ति?" आश्चर्यं तु, याः महातपसा अपि दुर्लभाः, ताः मम तपस्याः फलात् समक्षं आगच्छन्ति। शेषः उवाच—एवं सुमदस्य तपोधनस्य वचनं श्रुत्वा, रम्भाप्रधानाः अप्सरसः हर्षपूर्णाः तं प्रति वदन्ति स्म। "प्रिय, तव तपसा वयं सर्वाः उत्तमाः स्त्रियः तव समीपं आगतम्। अस्माकं यौवनसंपदा भुङ्क्ष्व, तपःफलं त्यज। एषा घृताची, सौभाग्यशालिनी, कर्णिकारपुष्पसमानशरीरा, कर्पूरगन्धयुक्ता; तव ओष्ठामृतं सा पिबतु।" "भाग्यवती, शीघ्रं एतां रमणीयगमनां, मनोहराङ्गीं, स्तनभरसंपन्नां, तव पुण्येन आगतम्, भुङ्क्ष्व, उत्पन्नं दुःखं त्यज। मां दृढमालिंगय, अमूल्याभरणैः भूषिता, मंदारमालया वक्षः शोभितम्, कलासु कथासु च निपुणा, यथा अस्माकं संगः पूर्णः भवेत्।" "मम मुखात् प्रवाहमृतं पिब, दिव्यरथेन सह आरोह, पुण्यसंपन्नं सुमेरुशिखरं गच्छ, तपःफलं भुङ्क्ष्व। तिलोत्तमा, यौवनसंपन्ना, सौन्दर्ययुक्ता, शीतलवस्त्रं तव शिरसि स्थापयतु, उत्तमौ पङ्कजौ गङ्गास्रोतसामिव सततं व्यजनं वहतु।" "श्रुणु, प्रभो, रमणीयान् प्रेमकथाः, देवैरपि कामितं अमृतं पिब, नन्दनवनं प्रविश्य साध्वीभिः सह क्रीड।" एतद्वचनं श्रुत्वा, राजा विचारयामास—"कुतः एताः दिव्याः स्त्रियः, मम तपस्याः सृष्टाः, आगच्छन्ति? किम् एतस्य विघ्नस्य उपायः?" एवं चिन्तया व्याकुलः, सुमदः ताः दिव्यस्त्रियः सम्बोधितवान्—"यूयं मम हृदयस्थाः विश्वमातृरूपेण; यत् अहम् चिन्तयामि, तत् तव रूपं मन्यते। यद् दिव्यसुखं वक्तव्यम्, तत् तु तुच्छम्, अनिश्चितम्; मम स्वामिनी, यां अहम् भक्त्या सेवामि, सा मे वरं दास्यति।" "तस्याः कृपया ब्रह्मा सत्यम् महत्त्वं प्राप्तवान्; सा सर्वं दास्यति, भक्तजनदुःखहरिणी। किं नन्दनम्? किं सुवर्णमालिनं पर्वतम्? किं अमृतम्, अल्पपुण्येन प्राप्तम्, दैत्येभ्यः दुःखदायकम्?" एतद्वचनं श्रुत्वा, कामः नरपतिं विविधैः बाणैः आक्रान्तवान्, किंतु किञ्चित् अपि न शशाकर्तुम्। कटाक्षैः, नूपूरध्वनिभिः, आलिङ्गनैः, मनोहरदृष्टिभिः अपि, रमणीयास्त्रियः तस्य मनः न विचालयामासुः। इन्द्रं पुनः पुनः गत्वा, राजा श्रुत्वा, मगवान् भयभीतः अभवत्, तं सेवितुम् आरब्धवान्। ततः, स्वपद्मपादे निश्चित्य, देवी स्वयम् प्रकटिता, तुष्टा तं इन्द्रियविजितं राजानं ददर्श। पंचमुखसिंहपीठे शोभिता, पाशाङ्कुशधनुर्बाणधारिणी, जगत्पावनी माता प्रकटिता। सा माता, दशलक्षसूर्यसमप्रभा, धनुः, बाण, पाश, नूपूरधारिणी, दृष्ट्वा सुमदः हर्षपूर्णः अभवत्। सः माता: समक्षं श्रद्धया शिरः पुनः पुनः नतवान्, सा स्मितं कृत्वा स्वशरीरं हस्तेन स्पर्शयामास। भक्तिपूर्णमना, सुमदः तां स्तोतुम् आरब्धवान्, कण्ठः अवरुद्धः, रोमाञ्चिताङ्गः। "जयतु त्वं, देवी, महादेवी, भक्तसमूहैकशरण्या, यस्याः चरणयुगलं ब्रह्मा, रुद्रः, इन्द्रः सेवन्ति। माता, यत् चलच्चलम्, अचलम् च, तव शक्त्या दीप्तम्; त्वत्तः अन्यत् न अस्ति—शुभे, तव नमः।" "तव धारयन्त्या शक्त्या, भूमिः अत्र स्थितिः, न चलति, पर्वतवनोद्यानदिग्गजैः शोभिता।