शत्रुघ्नः, शत्रून् विनाशयन्, स्वयम् अहिच्छत्रस्य नगरे प्रविश्य, तत्र रम्येषु राजप्रासादेषु रम्भाद्याः पद्ममुख्यः स्त्रियः, लीलाविनोदनिरता, अन्योन्यस्पर्धां जनयन्त्यः, सर्वत्र दृश्यन्ते स्म। तत्र सर्वान् भोगान् अनुभवन्त्यः, सौशील्यसम्पन्नाः, कुबेरस्य सहचारिण्यः, लीलासु सदा प्रवृत्ताः स्त्रियः निवसन्ति स्म। तत्र धनुर्विद्याविशारदाः, बाणसंयोगकुशलाः वीराः, धनुष्मन्तः, तं नगरे नृपं सुमदं नाम, हर्षयन्ति स्म। एवं स प्रभुः दूरतः तां पुरीं ददर्श—सा पुर्युत्तमा दिव्यैः उद्यानैः शोभिता, पार्श्वे शोभमानैः। तत्र पुन्नाग, नागचम्पक, तिलक, देवदारु, अशोक, पाटल, आम्र, मन्दार, कोविदार, जम्बू, कदम्ब, प्रियाल, पनस, शाल, ताल, तमाल, मल्लिका, जाति, यूथिका, निप, बकुल, चम्पक, मदनादिभिः वृक्षैः शोभिता सा नगरी आसीत्। शत्रुघ्नः, रिपून् विनाशयन्, तस्याः वनभूमेः मध्ये, तमालतालवृक्षशोभिते, स्वगजगमनेन सः वीरः, धनुर्धरैः पद्मपादैः सेव्यमानः, अग्रे प्रस्थितवान्। तत्र सः अद्भुतं देवालयं ददर्श, रत्नश्रेण्यः—नीलमणि, वैडूर्य, पन्नगमणिभिः अलङ्कृतम्। सः देवपूजायाः योग्यं, कैलासशिखरसमं, सुवर्णस्तम्भैः भूषितं, गृहश्रेष्ठम्। रघुनाथभ्रातुः तं दिव्यं देवालयं दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः स्वं प्राज्ञं मन्त्रिणं, वाक्प्रवरेण, पप्रच्छ। ‘‘कस्यायं देवालयः? कः देवता अत्र पूज्यते? का च हेतुः अस्य स्थापने?’’ इति सः पृष्टवान्। ततः मन्त्रिणा सर्वं यथावत् विस्तरेणोक्तम्—‘‘एषा सा परमं कामाक्षायाः धाम, या जगतः एकैव सुखप्रदा। तस्याः दर्शनमात्रेण, प्रभो, सर्वसिद्धयः लभ्यन्ते। देवासुराः ताम् स्तुत्वा, प्रणम्य, सर्वसमृद्धिम् अवापुः; सा भक्तवत्सला, धर्मार्थकाममोक्षप्रदा। कदाचित् अहिच्छत्रनरेन्द्रस्य सुमदस्य प्रार्थनया, सा अत्र स्थिता, भक्तानां सर्वकामान् पूरयन्ती, दुःखं च नाशयन्ती। तां नमस्कुरु, शत्रुघ्न, वीरशिरोमणे; प्रणिपातमात्रेण त्वं शीघ्रं सिद्धिं प्राप्स्यसि, या सुरासुरैः अपि दुर्लभा।’’ एवं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः, रिपुंतापनः, नरश्रेष्ठः, तदा भवानीयाः सम्पूर्णं चरितं श्रोतुम् इच्छन्, पप्रच्छ—‘‘कः अयं सुमदः अहिच्छत्रनृपः? का तपश्चर्या तेन कृता, येन सा जगन्माता तुष्टा, अत्र स्थिता? सर्वं विस्तरेण वद, महामते, यतः त्वं सर्वं जानासि।’’ तदा मन्त्रिणा उक्तम्—‘‘अस्ति हेमकूटो नाम शुद्धः पर्वतः, सर्वैः देवैः शोभितः। तत्र पुण्यतीर्थम्, मुनिगणैः सेवितम्। तत्र सुमदः, मातापितृपुत्रविहीनः, शत्रुभिः सर्वतः पीडितः, तपस्यर्थं गतः। तत्र द्वादशवर्षाणि एकचित्तः, नासाग्रनिरिक्षणेन, जगन्मातरं ध्यानमग्नः। त्रीणि वर्षाणि पत्रभोजनः, अतिदुष्करं तपः कृतवान्। शिशिरे जले निमग्नः, ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधनम्, वर्षासु मेघान् अभिमुखीकृत्य, एवं त्रीणि वर्षाणि। त्रीणि वर्षाणि, हृदये प्राणं धारयन्, दृढनिश्चयः, भवानीयाः स्मरणे स्थिरः, अन्यं किमपि न पश्यन्। द्वादशे वर्षे समाप्ते, तस्य परमं तपः दृष्ट्वा, इन्द्रः चिन्तायाम् अपगतः, भयभीतः, तेन सह स्पर्धां चकार। सः कामं आज्ञापयामास—‘‘त्वं स्वगणैः सहितः, अप्सरसां समूहैः युक्तः, ब्रह्मेन्द्रयोः अपि विजेतुं समर्थः। गच्छ, सखे, यथासुखं कुरु; सुमदस्य तपसः विघ्नं कुरु।’’ इन्द्रस्य आज्ञां श्रुत्वा, तुरसहः स्वयम्भूः, सर्वविजयेन गर्वितः, रघुवर, प्रत्युवाच। ‘‘अयं सुमदः तव दासः; तस्य किम् एतदल्पं तपः? मया ब्रह्मादीनाम् अपि तपः भग्नम्; तस्य किम् उच्यते? मम बाणबलात् सोमः तारागणं गतवान्; त्वं अपि अहल्यां गतः, विश्वामित्रः मेनकां। मा शुचः, इन्द्र, यावत् अहं तव दासः; अहं सुमदं गमिष्यामि—त्वं सुरान् रक्ष, रिपुसूदन।’’ एवं उक्त्वा, कामदेवः वसन्तमित्रेण, अप्सरसां गणैः सहितः, हेमकूटं पर्वतम् अगच्छत्। तत्र वसन्तः शीघ्रं सर्ववृक्षान् पुष्पफलैः पूरयामास, कोकिलरवैः, भ्रमरगणैः च आकाशं पूरयामास। तत्र कृतमालायाः तटे, लवङ्गपुष्पगन्धयुक्तः, सुखशीतलः दक्षिणवायुः ववौ। तस्मिन् वने, अप्सरसां श्रेष्ठा रम्भा, स्वसखीभिः परिवृता, सुमदं समीपं गन्तुं ययौ। तत्र सा गीतं गायितुम् आरब्धवती, किंनररागैः शोभितम्, मृदङ्ग, पाणवप्रभृतिषु निपुणा। तस्याः गीतं श्रुत्वा, राजा वसन्तं, मनोहराणि दृश्यानि, अन्यपक्षिणां रम्यारवांश्च दृष्ट्वा, विस्मयेन चक्षूंषि सञ्चालयामास। राजानं जागृतं दृष्ट्वा, कामः पुष्पधन्वा, शीघ्रं धनुः सज्जीकृत्य, तस्य पृष्ठे स्थितवान्, पापरहित।