पुनः श्रीरामः अश्वमेधादिकान् पुण्यकर्माणि कृत्वा लोकपावनं यशः प्रसरयन् सर्वत्र जनानां भयात् संरक्षणं चकार। तत्र शत्रुघ्नः महात्मा तैः तुष्टः सन् माल्यैः, नानाविधैः रत्नैः, महद्भिः धनैः, वस्त्रैश्च तान् सत्कारं चकार। रघुनाथस्य मन्त्रिणः मध्ये सुमतिः नाम, सर्वविद्याविशारदः, प्रभायुक्तः, शत्रुघ्नस्य परमसचिवः आसीत्। तेन सह महाबलवान् शत्रुघ्नः ग्रामान् प्रदेशांश्च विचरन्, रघुपतेः तेजसा तत्र कोऽपि अश्वं न जहार। बहवः बलसम्पन्नाः वीरराजानः गजैः, अश्वैः, रथैः, पदातिभिः चतुर्विधबलैः सहिताः, नानारत्नविभूषितं बहुधनं समानीय, शत्रुघ्नस्य अश्वरक्षार्थम् आगतस्य पुनः पुनः प्रणम्य तम् अर्चयन्। ते सर्वे राज्यम्, सम्पदः, पुत्रान्, पशून्, बान्धवान् च सर्वमिदं रामचन्द्रस्यैव इति, "न मम, हे रघुवंशश्रेष्ठ," इति शत्रुघ्नं प्राहुः। तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुघ्नः रिपुसूदनः स्वाज्ञां तत्र दत्वा तैः सह मार्गं प्रतस्थे। एवं शत्रुघ्नः अश्वेन सह कालेन अहिच्छत्रनगरे सम्प्राप्तः, यत्र जनसमूहम् अपारम्। सा पुरी ब्राह्मणैः द्विजातिभिः च पूर्णा, नानारत्नैः शोभिता, सुवर्णक्रौञ्चप्रासादैः तोरणैः च भूषिता आसीत्। तत्र प्रत्येकगृहे राम्भाद्यः पद्ममुख्यः स्त्रियः क्रीडायुक्ताः दृष्टाः, याः अन्यान् स्त्रीन् स्पर्धयन्ति। यत्र ते सर्वसुखभाजः, सुललितवृत्तयः, कुबेरसखाः इव क्रीडायाम् आसक्ताः वसन्ति। तत्र धनुर्वेदविशारदाः धनुष्मन्तः वीराः, तत्र राजा सुमदं हृष्टं कुर्वन्ति। स शत्रुघ्नः दूरात् तां पुरीं ददर्श, या शोभनैः उद्यानैः विभूषिता आसीत्। तस्यां पुरीं पुङ्नाग, नागचम्पक, तिलक, देवदारु, अशोक, पाटल, आम्र, मन्दार, कोविदार, जम्बू, कदम्ब, प्रियाल, पनस, शाल, ताल, तमाल, मल्लिका, जाति, यूथिका, नीप, बकुल, चम्पक, मदनादिवृक्षैः शोभिता आसीत्। तत्र तमालतालवनमध्ये अश्वस्य सञ्चरणेन वीरः शत्रुघ्नः धनुर्धरैः पादसेवितः अग्रे अगच्छत्। तत्र स देवायतनं दिव्यं ददर्श, या नीलमणिकैः, वैडूर्यैः, पन्नगैः च शोभिता आसीत्। सा सुवर्णस्तम्भैः भूषिता कैलासशिखरसमाना देवसेवायै योग्यतमा च। तं रघुनाथभ्रातुः देवालयं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः स्वपण्डितमन्त्रिणं पप्रच्छ। स उवाच – "भोः मन्त्रिवर, कस्यायं मन्दिरः? कोऽत्र देवता पूज्यते? किमर्थं च इयं प्रतिष्ठिता, निर्वैर्यसखा?" इत्युक्ते, मन्त्रिणा सविस्तरं यथावत् उक्तम्। "एषा सा कामाक्ष्या परमधाम, या लोकार्थे एकैव सुखदा; तस्याः दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः लभ्यते। देवा असुराश्च तां स्तुत्वा प्रणम्य सर्वसमृद्धिं प्रापुर्य; सा धर्मार्थकाममोक्षप्रदा भक्तवत्सला। एकदा अहिच्छत्रराजस्य सुमदस्य प्रार्थनया, साऽत्र स्थित्वा भक्तानां सर्वकामान् पूरयन्ती दुःखं च नाशयन्ती। तस्मात् त्वं शत्रुघ्न, सर्ववीरमणिरूप, तस्यै नमस्कुरु; तदनुग्रहेण त्वं शीघ्रं देवदानवैरपि दुर्लभं सिद्धिं लप्स्यसे।" तद्वचनं श्रुत्वा रिपुसूदनः शत्रुघ्नः, पुरुषश्रेष्ठः, तदा भवानीयाः सम्पूर्णकथां श्रोतुम् इच्छन् पप्रच्छ – "कः अयं सुमदः अहिच्छत्रपतिः? किं तपः कृतवान् येन सा जगन्माता तुष्टा अत्र प्रतिष्ठिता? सर्वं विस्तरेण वद, महामन्त्रिन्, यत् त्वं सर्वं जानासि।" सुमतिः उवाच – "अस्ति हेमकूटो नाम शुद्धः पर्वतः, सर्वैः देवैः शोभितः; तत्र पवित्रं तीर्थं, यत्र मुनिगणैः सेव्यते। तत्र सुमदः मातृपित्र्पुत्रविहीनः, सर्वतः शत्रुभिः पीडितः, तं देशं गत्वा तपः अकरोत्। त्रयाणि वर्षाणि एकचतुर्थांशेन, अचलं चित्तं कृत्वा, जगन्मातरं नासाग्रदृष्ट्या ध्यानं चकार। शुष्कपर्णभोजनं कृत्वा त्रिवर्षं परमघोरं तपः अकरोत्। शिशिरे त्रिवर्षं जलस्थः, ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये, वर्षासु मेघान् अभिमुखीकृत्य स्थितः। त्रिवर्षं हृदये प्राणसंयमं कृत्वा, एकचित्तः भवानीं स्मरन् अन्यं किञ्चिदपि न ददर्श। द्वादशे वर्षे समाप्ते तस्य परमं तपः दृष्ट्वा इन्द्रः मनसि विचिन्त्य भयभीतः सन्न् तेन स्पर्धां चकार। कामं स्वपार्षदं अप्सरोगणैः सहितं तत्र प्रेषयामास, यः ब्रह्मेन्द्रयोः अपि विजयी स्यात्।" "गच्छ कामसखा, यन्मम रोचते तद् कुरु; सुमदस्य तपसो विघ्नं कुरु, यथा तस्य तपः बाध्यते।" इत्येवम् आज्ञां श्रुत्वा तुरसः स्वामी, विश्वविजये आत्मविश्वासेन, रघुवंशश्रेष्ठ, तत्र भाषितवान्। एवं श्रीरामस्य अश्वमेधयज्ञे शत्रुघ्नस्य यात्रायाः, अहिच्छत्रनगरे कामाक्ष्याः महिम्नः, सुमदस्य तपसः च अद्भुतकथा प्रवहति।