शत्रुघ्नः यत्र यात्रा आरभ्यते, तस्य दक्षिणभुजः कम्पितः—शुभलक्षणं, विजयस्य पूर्वसूचना। तस्मिन्नेव समये, पुष्कलः स्वस्य सुमहद् ऐश्वर्ययुक्तं गृहं प्रविष्टः, यत्र बहवः मणिमण्डपाः, रत्नमण्डिताः उपवणानि, रत्नप्रभासिताः वेदिकाः च दृश्यन्ते। तत्र सः स्वां धर्मपत्नीं अपश्यत्, या पतिव्रता, पतिदर्शनस्य आकाङ्क्षया, तं दृष्ट्वा किंचित् उत्साहिता अभवत्। सा कमलमुखी, उत्तमकर्पूरयुक्तं ताम्बूलं चर्वन्ती, नासाभरणं जलजन्मरत्नमयं धारयन्ती, बाहुः सुन्दरकङ्कणैः—यैः कमलनालसदृशैः—शोभिता। तस्याः स्तनौ बिल्वफलसमौ, कटिबन्धः सुशोभितः, चरणौ तुलासमीकान्त्यः, सूक्ष्मनूपुरैः अलङ्कृतौ। एवं सा पतिव्रता पतिम् अपश्यत्। निश्चलः पुष्कलः ताम् प्रियम् आलिङ्ग्य, या स्नेहवाक्यैः, भावनाव्याकुलया वाचा, हृदयेन सन्निकृष्टा अभवत्। सः स्वां प्रियां उवाच—"प्रियम्, अहम् शत्रुघ्नस्य अनुगामी भूत्वा रामस्य आज्ञया अश्वमेधस्य अश्वस्य रक्षणार्थं रथैः सह गच्छामि।" "त्वं मातृभिः सह पादसंवहनादिकं कर्तव्यम्, तेषां शेषभोजनं कर्तव्यम्, तेषां सेवायाम् यत्नः कार्यः।" "लोपामुद्राद्याः सर्वाः पतिव्रता पत्न्यः, तासां तपोबलप्रभया उज्ज्वलाः, ताः त्वया सन्माननीयाः।" शेषः उवाच—तस्य पतिः एवं वदन्तं दृष्ट्वा, सा स्नेहसम्भारात्, किंचित् स्मितं कृत्वा, अव्यक्तवाक्यैः प्रत्युवाच। "नाथ, सर्वत्र युद्धभूमौ विजयः तव भवतु; अश्वस्य रक्षणं शत्रुघ्नस्य आज्ञया कर्तव्यम्।" "अहं तव दासी, तव चरणान् अनुसरन्ती, तव स्मरणीयास्मि; मम मनः तवातिरिक्तं न गच्छति।" "प्रिय, युद्धे अपि, मम स्मरणं अनिवार्यम्; यावत् तव हृदये सत्यं मम, तावत् युद्धे तव विजयः न संशयः।" "कमलनयन, उर्मिलाद्याः यथा माम् आचरन्ति, तथैव; ताः माम् न हासयन्ति, न ताडयन्ति।" "महावीरपत्नी, या युद्धात् पलायते, सा भीरु; यदा स्त्रियः युद्धं कुर्वन्ति, तदा वीराणां कः कालः?" "राजपत्नीः अन्याः यथा माम् उच्चैः न हासयन्ति, तथैव भवतु, महाबाहो, रामस्य अश्वस्य रक्षणे।" "त्वं सर्वत्र अग्रतः युद्धे भव, ये अनुगच्छन्ति, ते अपि; तव धनुःनिनादेन शत्रवः बधिराः भवन्तु।" "यदा तव उत्तोलितं कमलसदृशं हस्तं खड्गं गृह्णाति, तदा शत्रुसैन्यं शीघ्रं भयेन परस्परं व्याकुलं भवतु।" "शत्रून् विजित्य महावंशः स्थापनीयः; गच्छ, महाबाहो, तव कल्याणं अस्तु।" "शुभगुणयुक्तं धनुः शीघ्रं गृह्णीयाः; तस्य गर्जितं शत्रुसैन्यं त्रासयति।" "एते तव द्वौ तूणौ, वीर, शरैः पूर्णौ, शत्रुसैन्यं नाशयित्वा शुभं स्थापयन्ति।" "एषः कवचः तव सुन्दरशरीरे स्थाप्यः; सः वज्रप्रभया दीप्तः, तमः नाशयति, स्थैर्यं ददाति।" "एषः मुकुटः तव शिरसि धार्यः, रम्यः, मनोहरः, स्फटिकरत्नमयः।" तस्य वीरपत्न्याः शुद्धवाक्यानि, कमलनयनया दृष्टानि, श्रुत्वा, भरतः शत्रुनिग्रहकर्ता, हर्षपूर्णः, युद्धाय सज्जः, दृढसंकल्पेन प्रत्युवाच। पुष्कलः उवाच—"प्रिय, यद् यद् त्वया उक्तं, तत् तत् मया कर्तव्यम्; तव वीरपत्नी कीर्तिः यथा इच्छसि, तथा उज्ज्वला भवतु।" ततः कान्तिमती कवचं, मुकुटं, धनुः, तूणं, खड्गं च दत्त्वा, वीरः तानि सर्वाणि स्वीकृतवान्। सर्वं सम्यक् धारयित्वा, विविधप्रभया दीप्तः, शस्त्रास्त्रविशारदः, सः योद्धा अतीव शोभितः। सः वीरः, वीर्यमालाविभूषितः, शस्त्रास्त्रैः दीप्तः, कुंकुमागुरुमुष्ककर्पूरचन्दनैः अभिषिक्तः। तस्य जानुभ्यः पुष्पमालाः विविधाः धारिताः; तत्र धर्मपत्नी कान्तिमती पुनः पुनः आरात्रिकं कृतवती। आरात्रिकं पुनः पुनः कृत्वा, मुक्ताः च पुनः पुनः विक्षिप्य, अश्रुपूर्णनेत्रा, कम्पितदृष्टिः, पतिं आलिङ्ग्य। सः तां दृढम् आलिङ्ग्य, दीर्घकालं सान्त्वयित्वा, उवाच—"वीरपत्नी कान्तिमती, मम अभावेन मा शुचः।" "अहं इदानीं निर्गच्छामि, सुशोभिता, पतिसंनिष्ठा।" इति उक्त्वा, सः स्वया पत्या सह स्वं शोभितं रथं आरुरोह। तस्य उत्तमः पतिः निर्गच्छन्, पतिव्रता पत्नी अनिमिषदृष्ट्या तं पश्यति। सः पितरं मातरं च द्रष्टुं गतः, प्रेम्णा अभिभूतः, समीपं गत्वा, हर्षेण शिरः नमितवान्। माता पुत्रं आलिङ्ग्य, गोदाम् उपवेश्य, अश्रुपातं कृत्वा, "शुभं भवतु" इति उक्तवती। सः पितरं भरतं च रामं च—यज्ञश्रेष्ठं—उवाच—"लक्ष्मणः च यूयं च, महात्मनः, तं रक्षत।" मातापितृभ्यां हर्षपूर्णवाक्यैः आज्ञापितः, शत्रुघ्नस्य सैन्यशिबिरं यत्र महावीराः शोभन्ते, तत्र अगच्छत्। रथारूढैः, पदातिभिः, वीरैः, अश्वैः, अश्वारूढैः च परिवृतः, रघुवंशरत्नः, अश्वमेधमहायज्ञनायकः, हर्षेण अग्रे प्रस्थितः। पञ्चालदेशं, कुरुदेशं, उत्तरकुरुं, दशार्णान्, श्रीविशालं च गच्छन्, सर्वशोभायुक्तः अभवत्। तत्र सर्वत्र च रघुवीरस्य—रावणराक्षसवधकर्तुः, भक्तरक्षणकर्तुः—कीर्तिं श्रुत्वा...