रामस्य यज्ञकर्मणि सर्वेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः अन्नं पयः अभयदानं श्रेष्ठदानानि रत्नानि च दातव्यानीति स आदेशं दत्तवान्। सर्वेभ्यः ‘ददातु, ददातु, ददातु वित्तं मानं’ इति कथयेत्; स अन्नं ददातु, अन्नं ददातु, सर्वैः भोगैः सहितं ददात्विति च उक्तम्। एवं बुद्धिमता रघुनाथेन यज्ञः समारब्धः, यथाविधि हविर्द्रव्यैः पूजितः, उत्तमैः ब्राह्मणैः सम्पादितः, सर्वमङ्गलक्रियासम्पूर्णः च। तदा रामस्य अनुजः शत्रुघ्नः स्वमातरं गत्वा प्रणम्य उवाच—‘सुन्दरि मातः, भवत्या आज्ञया अश्वस्य रक्षणाय गच्छामि।’ सः पुनः उवाच—‘त्वदीयेन प्रसादेन शत्रुवर्गान् विजित्य, यशसा भूषितः, महाभूपैः महाश्वैः च सह पुनः आगमिष्यामि।’ माता तं प्रत्युवाच—‘गच्छ पुत्र, महाबाहो, तव मार्गाः शुभाः सन्तु; सर्वान् शत्रुगणान् विजित्य पुनरागच्छ, प्राज्ञ।’ ‘पुष्कलं तव भ्रातुः पुत्रं धर्मज्ञं, महाबलम्, बालं, क्रीडारतं च रक्ष; यदि त्वं पुष्कलसहितः, कृतार्थः, पुनरागमिष्यसि, तदा मम हर्षः स्यात्; अन्यथा दुःखेन पीडिता भविष्यामि।’ इत्युक्त्वा, शत्रुघ्नः मातरं प्रत्युवाच—‘तव चरणयुगलं स्मरन्, शुभं प्राप्स्यामि।’ ‘पुष्कलं स्वाङ्गवत् रक्षिष्यामि, सुन्दरि, तं मम नाम्ना योग्यं कृत्वा, हृष्टः पुनरागमिष्यामि।’ एवं उक्त्वा, वीरः शत्रुघ्नः यज्ञमण्डपं गतः, यत्र रामः श्रेष्ठर्षिभिः परिवृतः, यज्ञवस्त्रधरः, उत्तमः उपविष्टः आसीत्। स बुद्धिमान्, सर्वशोभासम्पन्नः, रामं प्रति उवाच—‘राम, तव अनुमत्याऽश्वस्य रक्षणाय मां आज्ञापय।’ रघुनाथः तदाकर्ण्य प्रत्युवाच—‘शिवं भवतु; न बालं न स्त्रीं न मद्यपं न निरायुधं हन्तव्यम्।’ तदा लक्ष्मीनिधिः, जानकीपुत्रस्य भ्राता, स्मितपूर्वम्, नेत्रविक्षेपेण रामं उवाच—‘राम, महाबाहो, सर्वधर्मपरायण, शत्रुघ्नं तथा उपदिश यथा स पुरुषेषु विशिष्टः स्यात्। स्वकुलोचितानि कर्माणि कृत्वा, ज्येष्ठभ्रातुः आचरणं अनुसृत्य, तेजसा बलसम्पन्नः, सः परमं पदं प्राप्स्यति।’ ‘यथा त्वया उक्तं, राजन्, ब्राह्मणः न अवमाननीयः; तव पितरः पितृभक्तः ब्राह्मणवधं कृतवान्। त्वं अपि लोके निषिद्धं कर्म कृतवान्, नूनं स्त्रीवधं कृतवती। तव ज्येष्ठभ्राता अपि अन्यत् वीर्यकर्म अकरोत्—सनकस्य आज्ञया राक्षसीकर्णच्छेदनम्। एवं तव उपदेशेन शत्रुघ्नः नृपः आचरिष्यति; अन्यथा स वंशेऽनर्हः स्यात्।’ एवं उक्ते, रामः सर्वभाषाविशारदः, मेघगम्भीरया वाचा, स्मितपूर्वम् प्रत्युवाच—‘शान्ताः योगिनः, सुखदुःखसमाः, पुनः शृण्वन्तु; ते अनन्तसंसारसागरतरणोपायं जानन्ति। ये वीराः, धनुर्वेदविदः, सर्वास्त्रविदः, ते एव रणतत्त्वं जानन्ति, न तवद्विधाः। ये परपीडनशीलाः, धर्मपथात् भ्रष्टाः, ते सर्वैः नृपतिभिः, लोकहितैषिभिः च हन्तव्याः।’ एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे सभासदः शत्रुनिग्रहेण स्मिताः; सागरजः, अश्वं सम्पूज्य, तं विमोचयामास, स हि शोभनः आसीत्। एतत् मन्त्रं जपन्, घटोद्भवः वसिष्ठः अश्वं हस्तेन स्पृष्ट्वा, विजयम् इच्छन्, तं विमोचयामास। ‘गच्छ, अश्व, यथेष्टं पृथिव्याम्; यज्ञार्थं त्वं मोक्षितः; शीघ्रं मुक्तदातारं प्रति प्रतिनिवर्तस्व।’ स अश्वः, सर्वैः शस्त्रास्त्रविद्भिः वीरैः परिवृतः, पूर्वदिशं प्रति वातवेगसमः प्रस्थितः। सर्वा सेना भूमिं कम्पयन्ती प्रस्थिता; तस्मिन्नपि काले शेषः भूमिं फणया न धारयामास। दिगन्तराणि निर्मलानि अभवन्, भूमितलम् अलङ्कृतम्, शत्रुघ्नस्य शनैः गच्छतः पृष्ठतः वाताः अनुव्रजन्। शत्रुघ्नस्य प्रस्थानकाले दक्षिणबाहुः स्पन्दितः, यः विजयलक्षणं, शुभफलदायकः आसीत्। पुष्कलः स्वं शोभनं श्रीसम्पन्नं गृहं प्रविवेश, बाल्कन्यैः रत्नसमूहैः विभूषितं, मणिपीठैः विराजितम्। तत्र स्वां पतिव्रतां भार्यां अपश्यत्, या पतिदर्शनलालसा, तं दृष्ट्वा किंचित्साहसा, पतिसंगमाकाङ्क्षिणी आसीत्। सा कमलवदनां, उत्तमकर्पूरयुक्तां ताम्बूलं चर्वन्तीं, रत्ननासाभरणधारिणीं, पद्मनालसदृशकङ्कणभूषितभुजां च दृष्ट्वा। तस्याः स्तनौ पक्कबिल्वफलसदृशौ, कटी काञ्चनकटीसूत्रेण भूषिता, चरणौ तुलायाः शिरस्सदृशौ, मृदुलाङ्गुलीयकयुतौ, सा पतिं वीक्ष्य तिष्ठति स्म। स दृढनिश्चयवान् तां प्रियां पाणिभ्यां आलिङ्ग्य, या कम्पितकण्ठया वाचा, स्नेहेन गाढं गात्रं समाश्लिष्य, उवाच। ‘प्रिये, अहं शत्रुघ्नस्य पृष्ठगामी, अश्वस्य रक्षणाय रामस्य आज्ञया, रथैः सह गच्छामि।’ ‘त्वं मम मातॄन् पादसंवाहनादिकर्मणा पूजय, तेषां शेषेण एव भोजनं कुरु, यथाशक्ति सेवां चाचर।’ ‘लोपा-मुद्राद्याः सर्वाः पतिसंयता पत्न्यः, तपःशक्त्या दीप्ताः, ताः त्वया पूजनीयाः, भीरु।’ शेषः उवाच—एवं पतिसंवादं श्रुत्वा सा, स्नेहेन पूर्णा, किंचित्स्मिता, किञ्चित्संलज्जितया वाचा प्रत्युवाच।