गृहस्थः तु, पितृदेवतमनुष्येभ्यो विधिवत् समर्प्य भोजनं कृत्वा, स्वयं तदन्नं भुञ्जानः अमृतत्वं प्राप्नोति; यः पुनः केवलं स्वार्थाय पचति, स पापमेव भुङ्क्ते, केवलं स्वपिंडमेव पुष्णाति। षष्ठ्यष्टम्यां तथा चतुर्दश्यां अमावास्यायां वा तैलमांसाद्युपभोगेन पापं लभते; तासु तिथिषु मुण्डनं वा अङ्गमर्दनं च न कार्यम्। रजस्वलां स्त्रीं न समीपगच्छेत्, तस्यां काले पत्न्या सह नापि सहभोजनं कुर्यात्; एकवस्त्रधारी न भुञ्जीत, न चोन्नतेऽसने उपविश्य। यः पुरुषः तेजोऽर्थी, स भुञ्जमानां स्त्रीं नावलोकयेत्; न च मुखेन वह्निं प्रध्मायेत्, नग्नां स्त्रीं नापि पश्येत्। पादौ वह्निना नोष्णीयात्, न च मलिनं द्रव्यं तस्मिन् प्रक्षिपेत्; जीवेषु हिंसां नाचरेत्, सन्ध्ययोः न भुञ्जीत्। दुग्धदोहने गवां न पश्येत्, न च धनुषः कोटिं दर्शयेत्; विगलितं दधि न भुञ्जीत, न च रात्रौ दधि सेवेत। रात्रौ साध्वीं नाभिवादयेत्, न च तृप्त्यभावे रात्रौ भुञ्जीत्; जुआक्रीडायां न रतः स्यात्, न च काञ्चनपात्रे पादप्रक्षालनं कुर्यात्। परिधानं पादत्राणं वा परपुरुषप्रयुक्तं न धारयेत्; भग्नपात्रे न भुञ्जीत, न च दूषितं भोजनं सेवेत। अप्रक्षालितपादः न शयेते, न च भोजनानन्तरं मलिनः क्वापि गच्छेत्; शयानेन न भुञ्जीत, न च मलिनहस्तेन शिरः स्पृशेत्। मानवं न स्तौयात्, न चात्मानं निन्देत्; शस्त्रधारिणं न नमेत्, परस्य प्राणस्थानं न कथयेत्। एवं गृहस्थधर्मान् सम्पूर्ण्य, पश्चात् वानप्रस्थाश्रमे प्रविशेत्, भार्यया सह वा एकाकी वा, सर्वं परित्यज्य। एते धर्माः तदा मुनिभिः प्रोक्ताः, ये महात्मना रामेण सर्वलोकहितकामेन श्रुताः। एवं श्रुण्वति तस्य धर्मान्, यज्ञक्रियाणां कालः समुपस्थितः। तस्मिन्नेव काले, घटोद्भवः महामुनिः वसिष्ठः, रामं राजानं समीचीनं समुपदिदेश। वसिष्ठः उवाच—“राम महाबाहो, यज्ञार्थं पूजितः अश्वः मोचनीयः, समयः प्राप्तः। यत्र यज्ञः क्रियताम्, तत्र सर्वसमग्रीं सज्जय; श्रेष्ठान् द्विजातीन् आहूय, स्वयम् ब्राह्मणान् यथाविधि सम्पूजय। दीनान् अन्धान् दरिद्रांश्च, यथाशास्त्रं श्रद्धया सत्कारपूर्वकं स्वहृदयसमुत्थानि दानानि दद्यात्। त्वं शुभया भार्यया सुवर्णेन च अभिषिक्तः, व्रतमिदं पालय—भूमौ शय्या, ब्रह्मचर्यं, वित्तभोगस्य त्यागः। मृगशृङ्गकौशेयमेखलां कट्यां धारयेत्, दण्डचर्म च गृह्णीयात्, सर्वयज्ञोपकरणानि सम्यक् सज्जयेत्।” एवं वसिष्ठस्य महात्मनः सत्यम् उपदेशं श्रुत्वा, श्रीरामः लक्ष्मणं बहुवचांसि युक्तानि वाक्यानि उवाच—“लक्ष्मण, मम वाक्यानि शृणु; तानि श्रुत्वा शीघ्रं कुरु। अश्वमेधाय यथाविधि अश्वं समानीय, यत्नेन स्थापय।” तदा रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः सेनापतिं विविधैः शोभनैः वाक्यैः सम्बोधयामास—“वीराः, मम वचनानि शृणुत; तानि श्रुत्वा पुनः शीघ्रं कार्याणि कुरुत। रामाज्ञया, राजशिरोमणिमुकुटैः पूजितपादां, कालवायुप्रतापयुक्तां, रथगजपत्त्यश्वयुक्तां, योधैः सहितां सेनां सज्जय। वातवेगसमाः अश्वाः, सुशिक्षितैः अश्वारोहिभिः परिवृताः, बहुधा शस्त्रधारिभिः, शत्रुसैन्यविनाशकाः सन्तु। पर्वतप्रख्याः गजाः, अधःकृताङ्गरागाः, हस्तेषु शूलशक्तिधारिणः, वीराः बहुदानसम्पन्नाः, धनुर्धराः सर्वशस्त्रास्त्रसंपन्नाः सज्जन्ताम्। मे रथाः महाविभवसमुज्ज्वलाः, वातवेगसमाश्वयुक्ताः, विविधशस्त्रास्त्रसंपन्नैः सारथिभिः यथायोग्यं युज्यन्ताम्। शतशः पादातयः, अनग्निशस्त्रधारिणः, अश्वमेधयोग्याश्वस्य रक्षणाय सज्जन्ताम्।” एवं लक्ष्मणस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, कालजिन्नामा सेनापतिः सर्वं सज्जयामास। दशाभरणधारी, मृदुलकुञ्चितकेशशोभितः, उत्तमशङ्खमालया ग्रीवा भूषितः, निर्मलप्रभायुक्तमुखः, कृष्णश्रोत्रः, किरणावलीशिरोरुहः, अर्धचन्द्रचिह्नैः मुखं भूषितः, रत्नमणिसंयुतः, मुक्ताहारैः शोभितः स अश्वः प्रस्थितः। श्वेतच्छत्रचामरैः शोभितः, बहुभूषणविभूषिताङ्गः, स राजा अश्वः तदा प्रस्थितः। पुरतः मध्ये पश्चात् च सैनिकाः स्थिताः, यथा पुरा हरिं देवाः सेवां कृतवन्तः, तथा तत्र सेवायोग्यं व्यवहारमकरोत्। ततः सम्पूर्णसेनां समाहूय, स तदा आज्ञां दत्तवान्; गजारथपत्त्यश्वसमूहाः संहताः। तदा संहतसेनायाः शब्दः उत्पन्नः; तस्मिन्नुत्तमे पुरे दुन्दुभीनां निनादः श्रुतः। तदा वीराणां प्रियघोषेण, गिरिशृङ्गाणि कम्पितानि, प्रासादाश्च चचालुः। अश्वानां महान् हेषः समुत्पन्नः, येन राजा मोहं गच्छति; रथचक्रध्वनिना पृथिवी कम्पमिव बभूव। गजगणविचरणेन, पृथिवी सर्वतः निरुद्धा; तत्र धूलिः समुत्थाय जनान् व्यच्छादयत्। विशालसेना पताकाभिः सूर्यं छादयन्ती, कालजिन्नाम्ना सेनापतिना नियंत्रिता, जनसमूहैः पूर्णा निर्गता। अग्रे स्थिता वीराः रणघोषं कुर्वन्तः, उत्साहपूर्वकं रघुनाथस्य यज्ञाय प्रस्थिताः। अंगेषु कस्तूरीगन्धेन सुगन्धिताः, निर्मलपुष्पमाल्यधारिणः, शिरसि किरणमणिमुकुटैः शोभिताः, भूपतिना प्रेषिताः, ते अपि सर्वे निर्गता।