अगस्त्यः रामं रघुकुलश्रेष्ठं समुपसृत्य उवाच—“एतानि बहूनि श्रेष्ठानि अश्वमेधयोग्यानि अश्वान्, अहं अद्य अपि पश्यन्, मम लोचनानि न तृप्तिम् आप्नुवन्ति।” ततः सः रामचन्द्रं महाभाग्यवन्तं, सुरासुरैः पूजितं, अश्वमेधमखं सम्यग् आचरितुम् उपदिश्य, “राजन्, त्वया सम्यक् अश्वमेधः कर्तव्यः,” इति प्राह। यथा इन्द्रः सर्वयज्ञान् करोति, यथा च सूर्यः ऋतुपर्यवसानकाले जलं शोषयति, एवं त्वम् अपि, शत्रुसैन्यं संग्रामे विजित्य, भूमेः सुखम् अन्वभवः, हे महाभाग्यशालिन् राजन्। एवं अगस्त्यवचनेन तस्य इन्द्रियाणि पूर्णतया तृप्तानि अभवन्। सः सर्वाणि यज्ञोपयोगीनि रमणीयानि द्रव्याणि समाहृत्य, महर्षिभिः सहितः, सरयूतीरे महतीं भूमिं सुवर्णलाङ्गलैः परिप्लाव्य, यज्ञभूमिं सम्यक् निरूप्य, चतुर्ह्योजनविस्तीर्णां भूमिं पुनः पुनः मापयित्वा, तत्र यज्ञमण्डपान् निर्ममृते। सः यथाविधि यज्ञकुण्डं कटीगर्भसमायुक्तं, नानारत्नैः शोभितं, सर्वशोभासंयुतं चकार। तत्र महातपाः प्रसिद्धः वसिष्ठः महर्षिः, वेदशास्त्रविहितेन क्रमेण सर्वं कार्यं कारयामास। सः महर्षिः शिष्यैः सह, महर्षिमठान् प्रति प्रेषयामास, ये रघुकुलश्रेष्ठं रामं अश्वमेधस्य सिद्धिं निवेदयामासुः। ततः सर्वे महर्षयः, तपःश्रेष्ठाः, आहूताः, भगवत्-दर्शनलालसाः, तत्र समागच्छन्। तत्र नारदः, औसितः, नामः, पर्वतः, कपिलः, जातूकर्ण्यः, अङ्गिराः, व्यासः, आर्ष्टिषेणः, अत्रिः, आसुरी च, एवं हारितः, याज्ञवल्क्यः, संवर्तः, शुकः इत्यादयः, हे राम, महाश्वमेधयज्ञे समुपस्थिताः। राजा रघुः, महाबुद्धिः, तान् सर्वान् महर्षीन् उत्थाय, प्रणम्य, अर्घ्यपाद्यासनादिभिः सत्कारं कृतवान्। तेषां प्रति गाः सुवर्णं च यथोचितं दत्त्वा, “अद्य मे महद्भाग्यं यत् भवन्तः द्रष्टुम् आगताः,” इति उवाच। शेषः उवाच—एवं तेषु श्रेष्ठेषु मुनिषु समाविष्टेषु, हे ब्राह्मण, सर्ववर्णाश्रमैः समनुज्ञातः धर्मसंवादः अभवत्। वात्स्यायनः पप्रच्छ—“कः स धर्मसंवादः तत्र जातः? किं अद्भुतं वचनं तैः उक्तम्? सर्वभूतानां कृपया, तैः महात्मभिः किम् उक्तम्?” शेषः पुनरुवाच—सर्वे तान् महर्षीन् समागतान् दृष्ट्वा, दशरथात्मजः रामः, सर्ववर्णाश्रमधर्मान् पृष्टवान्। रामेण पृष्टाः, ते मुनयः धर्मस्य महागुणान् उक्तवन्तः। अहं तान् सम्यक् क्रमशः वक्ष्यामि—शृणु। मुनयः ऊचुः—ब्राह्मणः सर्वदा यज्ञान्, स्वाध्यायं च कर्तव्यान्। वेदाध्ययनं कृत्वा शुद्धः सन्, गार्हस्थ्यं न प्रविशेत्। जीविकायै अधमसेवां सर्वथा वर्जयेत्; आपदि अपि श्ववृत्तिं न आचरितुम् अर्हति। पत्न्याः ऋतुकाले सम्भोगः गार्हस्थस्य परमं धर्मः; स्त्रीधर्मं चिन्तयित्वा, सन्ततिः वा कामः वा हेतुः। दिवा मैथुनं आयुः क्षयकरं स्मृतम्; श्राद्धदिनेषु, पर्वदिने च, न कर्तव्यम्। मोहात् अयुक्तकाले मैथुनं धर्मात् पतनम्; ऋतुकाले स्वपत्नीषु रतः प्रशस्यते। एवं संयमशीलः गार्हस्थः सदा ब्रह्मचारी इति विज्ञेयः। षोडश रात्रयः ऋतौ, तासु चतस्रः विशेषतः प्रशस्ताः। तासु याः संयुक्ताः, पुत्रान् ददाति; असंयुक्ताः कन्याः। मलिनचन्द्ररात्रिं, मघामूलयोश्च रात्रिं वर्जयेत्। पुत्रकामः शुद्धः सन्, विशेषतः पुंनक्षत्रे पत्न्याः उपगच्छेत्; तया शुद्धः पुत्रः उत्पद्यते, धर्मार्थकामसम्पन्नः। ऋषिविवाहे गोद्वयं कन्याशुल्कं प्रशस्तम्; क्रयविवाहे लघुशुल्कं अपि पापकरम्। वाणिज्यं, राजसेवा, वेदाध्ययनम्, अयुक्तविवाहः, कर्मत्यागः—एते कुलपतनहेतवः। गृहस्थः यः अन्नं, जलं, दुग्धं, मूलफलानि, वा गोदानेन विधिवत् ददाति, तेन पुण्यं लभ्यते। अतिथिः यदि अपूजितः निराशः गृहम् त्यजति, तदा स्वजन्यं पुण्यं तत्क्षणात् नश्यति। यः गृहस्थः पितृदेवताभ्यः मानवाय च हुत्वा स्वयं भुङ्क्ते, सः अमृतत्वं प्राप्नोति; केवलं स्वार्थेन पचन् पापं भुङ्क्ते। षष्ठ्यष्टम्यां, चतुर्दश्यां, अमावास्यायां तैलमांससेवनात् पापं भवति; तासु दिवसेषु कर्तनं, अभ्यञ्जनं च वर्जयेत्। रजस्वलां न उपगच्छेत्, तया सह न सहभुञ्जीत; एकवस्त्रेण न भुञ्जीत, नोच्चासने उपविश्य। यः तपः कामयते, सः न स्त्रियाः भुञ्जानायाः पश्येत्; न मुखेन अग्निं प्रध्मायेत्, न नग्नां स्त्रीं पश्येत्। न पादौ अग्नौ सन्तापयेत्, न मलिनं द्रव्यं तत्र क्षिपेत्; न हिंसां कुर्यात्, न सन्ध्ययोः भुञ्जीत। न धेन्वाः दुग्धग्रहणं पश्येत्, न धनुषः विक्रान्तिं दर्शयेत्; न विक्लिन्नं दधि भुञ्जीत, न रात्रौ दधि सेवेत। रात्रौ साध्वीं न अभिवादयेत्, न तृप्तः पूर्वं रात्रौ भुञ्जीत; न जुगुप्सेत द्यूतम्, न कांस्यपात्रे पादप्रक्षालनम् आचरितुम्। परिधानं, पादत्राणं च परोपभुक्तं न धारयेत्; भग्नपात्रे न भुञ्जीत, न दूषितं खाद्यं सेवेत। अद्भिः अपवित्रः सन् न क्वचित् गच्छेत्, अपि च न सिक्तपादः शयेते; शय्यायाम् भुञ्जानः न भवेत्, न मलिनहस्तेन शिरः स्पृशेत्। न मानवम् स्तौयात्, न आत्मानं निन्देत्; न शस्त्रधारिणे नमेत्, न परस्य प्राणदेशं कथयेत्। एवं तैः महर्षिभिः रामस्य पृष्टः धर्मः, क्रमशः प्रतिपादितः, सः धर्मसंवादः सर्वेषां कल्याणाय अभवत्।