ततः श्रीरामः, ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति स्निग्धया वाचा प्रोवाच—"हे मुनिश्रेष्ठ! मम अश्वशालां पश्य, तत्र शुभलक्षणयुक्ताः अश्वाः सन्ति वा न वा?" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, करुणया परिपूर्णः अगस्त्यऋषिः उत्तमांश्वान् यज्ञयोग्यान् निरीक्षितुमुत्थाय तत्र गतः। तदा रामचन्द्रेण सह तं देशं गत्वा, अगस्त्यः विविधान् वर्णान्, मनोजवान्, महाबलान् अश्वान् अपश्यत्। तदा स मुनिः चिन्तयामास—"एते भूमौ स्थिताः अश्वाः किमश्वराजस्य सन्ततयः? उत रघुकुलश्रीः साक्षात् अश्वरूपेण अवतीर्णा इति? उत किल समुद्रस्य सुधाराशिः अश्वरूपेण दृश्यते?" इति। एवं तान् दृष्ट्वा स मुनिः हृदये विस्मयेन पूरितः। एकस्मिन्पार्श्वे रक्ताङ्गाश्वानां श्रेष्ठा पंक्तिः, अन्यस्मिन् कृष्णकर्णकान्, मृगमदवर्णप्रभया दीप्तान् अपश्यत्। अपरत्र सुवर्णवर्णान्, अन्यत्र नीलवर्णान्, अन्यत्र च विविधवर्णालङ्कृतान् अश्वान् दृष्टवान्। एवं स मुनिः सर्वान् अश्वान् निरीक्ष्य, कौतूहलेन गृहीतमानसः, अन्यत्र यज्ञयोग्यान् अश्वान् द्रष्टुं गतः। तत्र शतशः अश्वान् विविधान् वर्णान् बद्धान् अपश्यत्। तान् दृष्ट्वा स मुनिः हर्षपूर्णतनुः विस्मयमाप। एकस्मिन्पार्श्वे कृष्णकर्णकाः, क्षीरसदृशशरीराः, पितृतुण्डाः, रक्तमुखाः, शुभलक्षणयुक्ताश्च अश्वाः आसन्। दोषरहितान् अश्वान् सर्वतः, निर्मलसलिलप्रवाहसदृशप्रभान्, मनोजवेन शोभमानान्, निर्मलकीर्त्या दीप्तान् दृष्ट्वा, स मुनिः विस्मयदृष्ट्या प्रफुल्लमुखनेत्रः, सीतापतिं, समुद्रजलशोषकम्, इत्युक्तवान्—"हे रघुवंशश्रेष्ठ! एते बहवः उत्तमाश्वाः अश्वमेधार्हाः, अद्यापि मम नेत्रे तृप्तिं न यान्ति।" "हे रामचन्द्र, महाभाग! देवदानवसम्मान्य! त्वं सम्पूर्णरूपेण महाश्वमेधं कुरु। यथा देवाधिपतिः सर्वयज्ञान् करोति, यथा सूर्यः ऋतुपर्यन्ते सलिलं शोषयति, तथा त्वं रिपुसैन्यश्रेष्ठान् विजित्य, पृथ्वीसुखं भुङ्क्ष्व, महाभागराज!" इति अगस्त्यः प्रोवाच। एवं तेन वचसा, सर्वेन्द्रियैः तृप्तः रामः, यज्ञसामग्रीः सर्वाः मनोहराः संप्रास्य, महर्षिभिः सहितः सरयूतीरं जगाम। तत्र सुवर्णलाङ्गलैः पृथ्वीं महतीं सम्यक् हलयामास। चतुर्षु योजनसु विस्तीर्णां भूमिं बहुवारं माप्य, तत्र यज्ञमण्डपान् निर्मितवान्। विधिवत् यज्ञकुण्डं, मेखलायुक्तं, गर्भयुक्तं, बहुरत्नमण्डितं, सर्वशोभायुक्तं च निर्मितवान्। ततो महातपाः ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः सर्वं वेदशास्त्रविहितं कार्यं कारयामास। स ऋषिः शिष्याः महर्ष्याश्रमाणि प्रेषयामास, ये रघुनाथाय अश्वमेधस्य सिद्धिं निवेदयामासुः। तदनन्तरं सर्वे तपस्विनः महर्षयः आहूताः, परमानन्देन परमेश्वरदर्शनाय समाययुः। तत्र नारदः, ओसितः, नामः, पर्वतः, कपिलमुनिः, जातूकर्ण्यः, अङ्गिराः, व्यासः, आर्ष्टिषेणः, अत्रिः, आसुरी च आगमन्। हारीतः, याज्ञवल्क्यः, संवर्तः, शुकनामा मुनिश्च—एते चान्ये च, हे राम, महाश्वमेधे समुपस्थिताः। तान् सर्वान् अतिथीन्, रघुनाथः, उत्थानदर्शनार्घ्यासनादिभिः सम्यक् सत्कृत्य, गावः सुवर्णं च यथोचितं दत्त्वा, "अद्य महद् भाग्यं यः यूयं द्रष्टुं समुपागताः" इति प्रोवाच। शेषः उवाच—एवं सर्वेषां मुनिवराणां संमिलिते, धर्मस्य चर्चा जाताः, या सर्ववर्णाश्रमैः प्रशस्यते। वात्स्यायनः पप्रच्छ—"कः धर्मविचारः तत्राभूत्? किमद्भुतं प्रोक्तम्? सर्वभूतानुग्रहार्थं किं तैः प्रोक्तम्?" इति। शेषः उवाच—"सर्वान् मुनिवरान् दृष्ट्वा, दशरथात्मजः रामः, सर्ववर्णाश्रमानुकूलं धर्मं पप्रच्छ।" "तदा रामेण पृष्टाः ते मुनयः धर्मस्य महात्मानं गुणान् ऊचुः। तान् सर्वान् यथाक्रमं वक्ष्यामि, शृणु।" इति। मुनयः ऊचुः—"ब्राह्मणः सदा यज्ञान्, स्वाध्यायं, तद्वत् कर्माणि कुर्यात्। वेदाध्ययनं कृत्वा शुद्धात्मा, गार्हस्थ्यं न प्रविशेत्। जीविकायै अधमसेवां सदा वर्जयेत्। आपदि अपि, श्ववृत्तिम् नाचरेत्।" "पत्नीं ऋतुकाले उपगमनं गृहस्थस्य श्रेष्ठो धर्मः। स्त्रीणां नियमं स्मृत्वा, सन्तानार्थं वा इच्छया वा। दिवा संगमः आयुः हन्ति इति स्मृतम्। श्राद्धे, पर्वदिने, निषिद्धकाले च संगमं नाचरेत्।" "अयुक्तकाले मोहात् यो स्त्रियं उपगच्छति, स धर्मात् पतति; ऋतुकाले स्वपत्नीं सेवमानः पुण्यः। एवं संयमं पालयन् गृहस्थः, स एव ब्रह्मचारी इति विज्ञेयः। ऋतौ षोडश रात्रयः, तासु चतस्रः विशेषतः प्रशस्यन्ते।" "तासु युग्माः पुत्रदाः, अयुग्माः कन्यादाः। दूषितचन्द्ररात्रिं, मघां, मूलां च वर्जयेत्। शुद्धः पुरुषः विशेषतः पुंस्नक्षत्रे पत्नीं उपगच्छेत्, तदा शुद्धः पुत्रः धर्मार्थकामफलदः जायते।" "ऋषिविवाहे द्वे गावे कन्याशुल्कं प्रशस्यते; क्रयविवाहे लघुशुल्कं अपि पापकरम्। व्यापारः, राजसेवा, वेदाध्ययनम्, अप्रशस्तविवाहः, कर्मत्यागः—एते कुलपतनहेतवः।" "गृहस्थः यः अन्नं, जलं, क्षीरं, मूलं, फलानि वा, नियमेन गाम् वा, योग्ये ददाति, स पुण्यं लभते। अतिथि निरुपचारः यदि गृहम् निराशः त्यजति, तत्क्षणात् स्वजन्यं पुण्यं नश्यति।" इति।