राघवकुलस्य कदापि ब्राह्मणं प्रति कटुवचनं नोक्तमिति श्रीरामः शोकाकुलः स्वमात्मनं कलुषितमिति मन्यते स्म। अहं तु तैः वेदविद्भिः ब्राह्मणैः—यैर्यज्ञदानमान्यपूजाः कर्तव्याः—तेषां समूहमपि बाणवृष्ट्या हत्वा महत्पापं कृतवानिति सः दुःखेन विवर्णः बभूव। अहो, केषु लोकेषु गच्छेयमिति चिन्तयन्, कुम्भीपाकनरकं अपि दुःसहमिति मनसि न्यवेशयत्; न च किञ्चिद् तीर्थं मां शुद्ध्यर्थं समर्थमस्ति। न यज्ञैः, न तपोभिः, न दानैः, न व्रतेन वा—किञ्चन ब्राह्मणहिंसायाः पापं शुद्ध्यति। ये मनुष्याः ब्राह्मणवंशं कोपयन्ति, ते नरके बहुविधं दुःखं पुनः पुनः अनुभवन्ति। वेदाः वर्णाश्रमविवेकिनां धर्ममूलं, ब्राह्मणवंशः तु तस्य मूलं, सर्ववेदानां एकमेव शाखेति सः विवेचयन् आत्मनः गर्वात् स्वमूलनाशाय कोऽत्र लोके भविष्यतीति पृच्छति। किं वा मया कर्तव्यं येन मम क्षेमः स्यात्? एवं रामस्य महानुशोकस्य, राजर्षेः रघुकुलतिलकस्य, वचनानि श्रुत्वा घटोद्भवः मुनिः मायया मानुषरूपधारी तं समाश्वासयत्। अगस्त्यः उवाच—“मा शुचः, राजन्, बुद्धिसम्पन्न, धृतिमान् च त्वम्। न ते ब्रह्महत्या दोषः, दुष्टनिग्रहार्थं हि त्वया तद् आचरितम्। त्वं सनातनः पुरुषः, प्रभुः, प्रकृत्यतिक्रान्तः, स्रष्टा, संहर्ता, पालकः, साक्षी, गुणातीतः, स्वेच्छया गुणान् धारयसि। पापकृत्येषु अपि—सुरापः, सुवर्णस्तेयः, ब्रह्महन्ता, महापापी वा—त्वन्नाम उच्चारणेन शीघ्रं शुद्ध्यन्ति। एषा जानकात्मजा देवी महाविद्या, तस्याः केवलं स्मरणेन जनाः मुक्तिं परमगतिं च प्राप्नुवन्ति। रावणोऽपि न राक्षसः, वैकुण्ठे तव दास एव, मुनिशापात् राक्षसत्वं प्राप, हे दानुजनाशन। त्वं तस्य बन्धुः, न द्विजहन्ता। अतः, एवं विमृश्यात्मनः कर्मणि शोकं मा कुरु।” एवं मुनिवचः श्रुत्वा रामः शत्रुनिग्रही स्निग्धस्वरेण साश्रुलोचनः प्रत्युवाच—“पापं द्विविधं श्रूयते—ज्ञातं चाज्ञातं च। यत् जानन् कृतं, तत् ज्ञातम्; अन्यथा तु अज्ञातम्। जानता कृतं कर्म तस्य फलभोगेनैव नश्यति; अज्ञातं तु पश्चात्तापेन—एषा शास्त्रनिश्चयः। अहं तु जानन् एव ब्रह्महत्या पातकं कृतवान्, केवलं स्तुतिभिः मम शोकनाशः न संभवति। अतः, व्रतदानयज्ञतीर्थपूजनादीनां कस्यचित् प्रकारस्य मे कथय, येन पापं दग्धुं शक्यते। येन च मम कीर्ति विशुद्धा भूत्वा लोकान् पावयेत्, पातकिनः ब्रह्महत्याप्रच्छन्नाः अपि शुद्ध्येयुः।” एवं रामस्य वचः श्रुत्वा मुनिः, देवासुरनमस्कृतचरणनखरत्नभूषितः, तमुवाच—“शृणु, राम, महाबाहो, लोकहितकर, ब्रह्महत्या नाशाय यत् उपदेशं करिष्यामि। यः अश्वमेधं करोति, स सर्वपापात् तारेति; अतः त्वं, विश्वात्मन्, अश्वमेधमहाक्रतुम् आचर। सप्ततिसूत्रयुक्तः अश्वमेधः त्वया कर्तव्यः, पृथिवीपतिः, महादैध्ययुक्तः, बलसम्पन्नः च त्वम्, मुनिभिः एवमवधारितम्। स अश्वमेधः ब्राह्मणहत्यापापं नाशयति; तव पितामहः दिलीपः अपि तं कृतवान्। इन्द्रः शतयज्ञैः अमरावतीं प्राप्तवान्, देवासुरसेवितः। मनुः, सगरः, नहुषपुत्रः मरुत्तः—सर्वे तव पूर्वजाः यज्ञानुष्ठानात् तदवस्थां प्राप्तवन्तः। अतः, राजन्, त्वमपि तद्वत् कुरु; त्वं समर्थः। तव भ्रातरः धर्मात्मानः लोकपालवत् स्थिताः।“ एवं मुनिवचः श्रुत्वा, रघुवरः पुण्यश्लाघ्यः, ब्रह्महत्याभयभीतः, तस्य यज्ञस्य विधानं पप्रच्छ, प्राचीनप्रशंसितं कर्म कर्तुम् इच्छन्। श्रीरामः पप्रच्छ—“कः अश्वः भवेत्? किमस्य पूजनविधिः? कथं कर्म, के च शत्रवः तत्र जयनीयाः?” अगस्त्यः उवाच—“अश्वः सुन्दरः, गङ्गाजलसदृशवर्णः, कर्णयोः श्यामः, वक्त्रे रक्तः, पुच्छे पीतः, स्पष्टचिह्नितः। मनोजवः, सर्वत्रगामी, उच्छैःश्रवसः सदृशदीप्तिमान्, शुभलक्षणयुक्तः अश्वमेधार्थं निर्दिष्टः। वैशाखपूर्णिमायां, विधिवत् पूजायां कृतायां, तव नामचिह्नयुक्तं पत्रं अश्वस्य ललाटे स्थापयेत्। तं अश्वं सत्कार्येण मोचयेत्, रक्षकैः संरक्षितम्; यत्र यत्र अश्वः गच्छति, तत्र तत्र रक्षिणः अनुगच्छेयुः। यः कश्चित् बलवीर्यगर्वितः बलात् तम् अश्वं गृह्णाति, तं निगृह्य अश्वं रक्षेयुः। कर्ता धर्मे स्थितः, मृगशृङ्गधारी, ब्रह्मचर्यव्रती भवेत्। संवत्सरमेकं व्रतपालनकाले, दरिद्रान्धदुःखिताः धनादिभिः तर्पयेत्। अन्नं बहु दद्यात्, धनं च उदारतया; यत् यद् विप्राः याचन्ते, तत् एव दद्यात्। एवं विधिना कृत्ये यज्ञः सम्पूर्णः भवति; सर्वपापविनाशकः, शत्रून् अपि जयति। अतः त्वं कर्तुम्, रक्षितुम्, पूजितुम् च समर्थः; विशुद्धकीर्तिः भूत्वा, अन्यानपि पावय, राजन्।” एवं श्रीरामस्य आत्मशुद्ध्यर्थं, लोकपावनार्थं च, अगस्त्यस्य उपदेशानुसारं अश्वमेधमहायज्ञस्य विधानं निश्चितम्।