महादेवः शरणागतप्रियः कृपया संपन्नः, दुष्टासुरविनाशाय उत्तिष्ठति, प्रयत्नं कर्तुं प्रार्थितः। तस्य दुःखयुक्तं विषादपूर्णं वचनं श्रुत्वा सः देवैः सह हरिवासं गच्छति। सर्वे ऋषयः, देवाः, नागाः, किंनराः च, माधवम् देवाधिपतिं, भक्तक्लेशहरं, स्तुत्यं जयमित्यभिप्रशंसन्ति। शिवेन प्रधानं कृत्वा सर्वे देवाः महादेवं प्रति उच्चैः वदन्ति—"पश्य, महादेव, स्वान् सेवकान् पश्य।" एवं श्रुत्वा देवाधिपतिः विष्णुः, देवक्लेशं दृष्ट्वा, तदर्थं चिन्तयन्, गर्जनमेखलस्वरेण देवेषु दुःखहरं वचनं प्रोवाच। "ब्रह्मन्, शिव, इन्द्र, अन्ये देवाः, मम हिताय वचांसि शृणुत। दशग्रीवजनितं भयम् अहम् जानामि; तद्विनाशाय अद्यावतारं करिष्यामि।" "अयोध्या नगरी, सूर्यवंशसम्भूतैः नृपैः पालिता, दानयज्ञकर्मभीः शोभिता, रम्यभूमिभिः भूषिता। तत्र दशरथः राजा, सन्तानहीनः, समृद्धिमान्, सर्वदिशिजितः, महाबलवान् राज्यं शासति। पुत्रकामनया ऋष्यशृङ्गस्य प्रेरणया, पुत्रयज्ञं विधिवत् कृत्वा, महाबलसम्पन्नः अभवत्। तदा, देवाः, तस्य तपसा पूर्वं अहम् आहूतः; तिस्रः पत्न्यः स्नेहात्, चतुर्धा आत्मानं विभज्य, भवतः कृते करिष्यामि।" "रामः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः, भरतः च, रावणस्य च सेना च, समूलविनाशं करिष्यामि। भवद्भिः अपि स्वांशेन वानरभल्लूक रूपेण भूमौ अवतर्य, कृत्यं कार्यं।" इत्युक्त्वा विष्णुः तु मौनं समपद्यत्; तस्य वचनं आकाशे व्यपेतम्। सर्वे देवाः तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपूर्णाः अभवन्। तद्वचनानुसारं सर्वे देवाः स्वांशेन वानरभल्लूक रूपं धृत्वा भूमिं व्याप्य स्थिताः। स विष्णुः, महादेवः, देवक्लेशहरः, साक्षात् श्रीभगवान्, रूपं स्वीकृतवान्। एषः भरतः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः च, हे विद्वन्; रावणः, देवविघ्नकर्ता, स्वांशात् जातः। प्राचीनवैरात् पुनः जानकीं अपहरत्; स ब्रह्मराक्षसवंशसम्भूतः राक्षसः त्वया हतः। पुलस्त्यपुत्रः राक्षसराजः, सर्वलोककण्टकः, हतः; पृथिवी, हे महाभाग, सुखमवाप्ता। अद्य ब्राह्मणसुखं, तपस्विनां तपःबलं, सर्वतीर्थमङ्गलम्, यज्ञसंपन्नता च विद्यमाना। तव शासनात्, हे महराजन्, सर्वं जगत्—देवाः, दानवाः, मनुष्याः च—सुखमवाप्तम्, हे विश्वात्मन्, सर्वसृष्टिसम्भूत। यद् यद् त्वया पृष्टं, हे निर्दोष, तद् सर्वं उक्तं—उत्पत्ति, विनाशः, यथा मर्त्यजीवनं प्रवहति। राक्षसराजवंशकथां, महादेवस्य कर्माणि, परमशक्तिसंपन्नस्य श्रुत्वा, सः कीर्तिसंपन्नः, नेत्राभ्यां अश्रुपूरितः, सभायां भूमौ पतितः। शेषः वदति—"हे महर्षे वात्स्यायन, एषा पापनाशिनी कथा देवदेवस्य, धर्मरक्षिणः।" राजानं मूर्चितं दृष्ट्वा, कुम्भसम्भूतः तपोसम्पन्नः ऋषिः, सौम्यं हस्तस्पर्शं कृत्वा, अश्रुपूर्णः वदति। "राम, शीघ्रं मनः स्थिरं कुरु। किम् विषण्णः? त्वं राक्षसवंशविनाशकः, सनातनः महाविष्णुः। भूतं, भविष्यत्, वर्तमानं, स्थावरजङ्गमं जगत्—त्वाम् विना कोऽपि कर्ता नास्ति। किमर्थं त्वं इह मूर्चितः?" कुम्भसम्भूतस्य वचनं श्रुत्वा, महराजः, अश्रुपूर्णनेत्रः, मुखे अश्रुप्रवाहः, उत्थाय स्थितः। सः मन्दस्वरेण, दीर्घस्पष्टवचनेन, लज्जानम्ररूपेण, ब्राह्मणद्रोहपापं पराङ्मुखः, वदति। "श्रीरामः उवाच—हा, पश्य मे ज्ञानं, कथं मोहितः, दुष्टः अस्मि। ब्राह्मणकुले जातः, कामेन प्रेरितः, हिंसा कृतवान्। स्त्रीहेतोः वेदविदं ब्राह्मणं हत्वा, अश्वप्रजननवंशं नष्टवान्, अज्ञानात् मूढः। इक्ष्वाकुवंशे कदापि ब्राह्मणः कटुवचनं न उक्तवान्; तादृशं कर्म कृत्वा, कलङ्कं उपनिहितवान्। ये ब्राह्मणाः पूज्यदानमानभोजनयोग्याः, तान् वेदविदः शरवर्षेण हत्वा। केषां लोकानां गन्ता? भीषणः कुम्भीपाकनरकः अपि असह्यः। नास्ति तादृशं तीर्थं यत् मां शुद्धयेत्। न यज्ञः, न तपः, न दानं, न व्रतादिकं, किञ्चिद् ब्राह्मणहिंसापापं शुद्धयितुं समर्थम्। ये पुरुषाः ब्राह्मणवंशं कुपिताः, नरकं गच्छन्ति, तत्र पुनः पुनः दुःखं प्राप्नुवन्ति। वेदाः धर्मस्य मूलं जातिवर्णाश्रमविवेकिनां; ब्राह्मणवंशः तस्य आधारः, वेदानां एकमूलशाखा। को लोके मम मूलनाशकः मत्स्वाभिमानात्? किं करिष्यामि अद्य, यतः मम कल्याणं स्यात्?" शेषः उवाच—रामः, रघुवंशश्रेष्ठः, राजराजः, तद्विलापं कृत्वा, कुम्भसम्भूतः, मानुषरूपं मायया धृत्वा, वचनं प्रोवाच। अगस्त्यः उवाच—"माऽवसादं कुरु, हे राजन्, महाबुद्धे, स्थिरचित्त। तव ब्राह्मणहिंसापापं नास्ति, दुष्टविनाशकामनया तद् कृतम्। त्वं पुरातनः पुरुषः, भगवान्, प्रकृत्याः परः, सृष्टिकर्ता, संहारकर्ता, रक्षकः, साक्षी, गुणातीतः, स्वेच्छया गुणान् धारयन्।