ये बन्धनात् मुक्ताः सन्ति, ते सुखावस्थां प्राप्नुवन्ति, या प्राप्ता पुनर्न प्रतिनिवर्तन्ति; अतः सा मोक्ष इति कथ्यते। मोक्षः परमा अवस्था, दिव्या, अमृतस्वरूपा, विष्णोः निवासः, अक्षयः परं धाम, वैकुण्ठः शाश्वतम् स्थानम्। एषा एव नित्या परा व्योम, परमा प्राचीना च; एतानि सर्वाणि अच्युतस्य परमधाम्नः पर्यायपदानि। अद्य अहं तस्य त्रैधात्म्यस्य स्वरूपं विस्तारतः वर्णयामि। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पंचपञ्चाशत्सहस्रसंहितायाम् उमामहेश्वरसंवादे सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—त्रैधात्म्यवर्णनाख्यः—समाप्तः। श्रीरुद्र उवाच—हे हिरण्याक्ष हिरण्यकशिपू च, कश्यपस्य पुत्रौ, दितेः वीर्यवन्तौ, सर्वदैत्येश्वरौ, महाबलिनौ। नाम्ना तौ जयविजयौ, श्वेतद्वीपे हरीं प्रति गतौ। तत्र तौ महाबलिनौ, हरिदर्शनकाङ्क्षिणः सनकादीन् महर्षीन् निरुद्धवन्तौ। हे देवि, तौ देवश्रेष्ठौ महाबलिनौ, हरिं द्रष्टुमिच्छन्तः ऋषीन् मार्गे अवारयताम्, तेन ताभ्यां शापोऽपि दत्तः। सनकादयः ऊचुः—'एतद् उत्सृज्य, युष्माभिः भूमौ देवसेवकत्वं प्राप्तम्।' रुद्रः उवाच—एवं ताभ्यां शापं दत्त्वा ते महर्षयः तत्रैव स्थिताः। भगवान् तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा तौ द्वौ अपि आहूतवान्। ततः तौ उत्थाय, तत्र सृष्टिकर्त्रा भगवता संबोधितौ। भगवाञ्च्च उवाच—'यूयं महात्मसु अपराधं कृतवन्तौ, द्वारपालौ, एष धर्मः अतिवर्तनीयः नास्ति। सप्तजन्मानि मे निर्दोषभक्तौ दास्ये स्थित्वा वत्स्यथः। अथवा, शत्रुत्वेन त्रिषु जन्मसु, मम पूजां कुर्वन्तौ अपि।' रुद्रः उवाच—एवं भगवता उक्तौ तौ महाबलिनौ प्रत्युवाचतुः। जयविजयौ ऊचतुः—'भूमौ चिरं स्थातुं न शक्नुवः, भगवन्; अतः शत्रुत्वेनैव जन्म स्वीकुर्मः, गन्तुम् इच्छावः।' 'भगवता हता वयं तव सन्निधिं प्राप्स्यामः।' रुद्रः उवाच—एवं उक्त्वा तौ द्वारपालौ प्रथमं पुनः जातौ। कश्यपस्य पुत्रौ तौ, दित्यां महादानवौ, ज्येष्ठः हिरण्यकशिपुः, कनिष्ठः हिरण्याक्षः। तौ उभौ सर्वलोकेषु विश्रुतौ, महाबलौ, अहंकारसमन्वितौ; हिरण्याक्षः विशालतनुः, अतिमान्यः। सहस्रबाहुः सन्, स पृथिवीं पर्वतसमुद्रद्वीपजीवसमेतां समूलं समुत्पाट्य स्वशिरसि स्थापयित्वा पातालं प्रविष्टवान्। तदा सर्वे देवगणाः भीताः विललापुः। ते देवाः निरामयः नारायणं शरणं जग्मुः। तदा तदद्भुतं विज्ञाय, शङ्खचक्रगदाधरः जनार्दनः वराहस्वरूपं विश्वरूपं च धारयामास। तस्य शरीरे न आदि न अन्त न मध्यः; स सर्वदेवतामयः महाबलः। सर्वत्र हस्तचक्षुष्मान्, महादंष्ट्रायुतबाहुः, स परेशः तं दानवं एकदंष्ट्रेण निहत्य। दित्याः तस्य दुष्टात्मनः महाकायस्य विनाशं कृत्वा, भूमिं पतितां दृष्ट्वा, दंष्ट्रया उत्थाप्य यथापूर्वं स्थापयामास। शेषे स्थाप्य तां भूमिं, कूर्मरूपं धृत्वा, सर्वे देवाः महर्षयश्च वराहरूपिणं हरिं द्रष्ट्वा, भक्तिनम्राङ्गाः स्तुतिम् अकुर्वन्। देवाः ऊचुः—'यज्ञवराहाय नमः, शतबाहवे नमः; देवदेवाय नमः, विश्वरूपाय नमः।' 'धाराय नमः, सर्वयज्ञस्वरूपाय नमः; क्षणलवमूहूर्तात्मने नमः, कालरूपाय नमः।' 'सर्वभूतात्मने नमः, ऋग्वेदरूपाय नमः; देवात्मने नमः, सामवेदाय नमः।' 'ओंकारमूर्तये नमः, यजुर्वेदरूपाय नमः; ऋग्वेदमन्त्ररूपाय, चतुर्वेदात्मकाय च नमः।' 'वेदाङ्गोपाङ्गसमेताय नमः, गोविन्दाय अनाद्यन्ताय नमः।' 'वेदविदे नमः, एकाय परमात्मने नमः; श्रीभूपतये पुनः पुनः नमः।' रुद्रः उवाच—एवं वराहरूपिणं देवम् एवं स्तुत्वा, गन्धपुष्पादिभिः पूजयित्वा, आत्मेश्वरं हरिं उपास्तवन्। देवैः पूजितः स भगवान् तेषां कामान् दत्तवान्; हरीः प्रमुदितः, गन्धर्वाप्सरसां गीतैः प्रहृष्टः। महर्षिभिः स्तुतः, तत्रैव अन्तर्धानं गतः। यः कश्चित् प्रातःकाले भक्त्या तं स्तौति, स इच्छितां भूमिं धान्यफलसमृद्धां प्राप्नोति। एषा सर्वा वराहमहिमा त्वया श्राविता; अधुना नारसिंहकथां शृणु, हे सुशोभने। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पंचपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां 'वराहावतारकथनं' नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। रुद्रः उवाच—भ्रातुः निधनं ज्ञात्वा हिरण्यकशिपुः महादानवः ततः मेरुपार्श्वे तपः कर्तुं मामुपास्ते। सहस्रशः दिव्यवर्षाणि वायुभक्षः महाबलः, पञ्चाक्षरीमन्त्रं जपन्, माम् उपास्तवान्, हे शुभे। ततः प्रहृष्टचित्तः अहं तं महासुरं प्राह—'वरं वृणीष्व दैत्य, यद् यच्छसि मनसि।' तदा दैत्यः सन्तुष्टं मां प्रति उवाच, हे शुभानने। हिरण्यकशिपुरुवाच—'देवेषु, असुरेषु, मनुष्येषु, गन्धर्वेषु, सर्पेषु, राक्षसेषु, पशुषु, पक्षिषु, मृगेषु, सिद्धेषु च—' '—यक्षेषु, विद्याधरेषु, तथा किंनरेषु, सर्वरोगेषु, शस्त्रेषु, सर्वेषु ऋषिषु च—मम अभेद्यता देहि।' रुद्रः उवाच—'एवं भवतु' इति तं राक्षसं उक्तवान्, हे सुन्दरि। एवं मत्तः वरं प्राप्त्वा स महाबलः दैत्यः— [इति कथा प्रवहति...