देवाः तदा महतीनां क्लेशेन पीडिताः, इन्द्रेण सह ब्रह्माणमुपजग्मुः। ते महात्मानः साष्टाङ्गं प्रणम्य, स्तुतिभिः तं ब्रह्माणं समर्चयन्। सर्वे देवाः विनयपूर्वकं गभीरया वाचा तं स्तुवन्तः, तदा भगवाञ्छ्रीमान् तैः प्रीतः सञ्जातः—"किं करवाणि?" इति तानप्रच्छत्। ततस्ते प्राज्ञाः दशग्रीवेन कृतं दुःखं स्वस्य च पराजयं ब्रह्मणे निवेदयामासुः। ब्रह्मा अपि तद् श्रुत्वा क्षणं ध्यानं कृत्वा, देवैः सह कैलासं जगाम। तस्य गिरेरन्तिके सर्वे विस्मयमगच्छन्। तत्र स्थित्वा, इन्द्रप्रधानाः देवाः शम्भुं स्तोतुं प्रारब्धाः—"नमः भवाय, नमः शर्वाय, नीलकण्ठाय ते नमः।" "स्थूलाय सूक्ष्माय, बहुरूपिणे च ते नमः।" इति सर्वैः उक्तानि श्रुत्वा शङ्करः नन्दिने प्रोवाच—"देवान् मम समीपं न आनयेत्।" तथापि नन्दिना देवाः आहूताः। ते देवाः अन्तरमहालयं प्रविश्य, विस्मयाकुललोचनाः, ब्रह्माणं प्रविशन्तं ददृशुः, शङ्करं च लोकहितैषिणं अपश्यन्। तं समन्तात् सहस्रशः गणाः सेवन्ते स्म—हृष्टाः, नग्नाः, विकृताः, वक्राः, भस्माङ्गलेपिताः, भीषणरूपिणः। सर्वे देवाः प्रणम्य तत्र स्थित्वा, प्रजापतिः महादेवं प्राञ्जलिः प्रोवाच—"स्वर्गवासिनां दशां पश्य।" "दीनानां शरण्य, महादेव, दयां कुरु; दुष्टराक्षसविनाशाय समुत्थाय प्रयतस्व।" एवं दुःखशोकपूर्णवचनानि श्रुत्वा, सः अपि देवैः सहितः हरिवासं जगाम। तत्र सर्वे ऋषयः, देवाः, सर्पाः, किन्नराश्च, माधवं देवं स्तुत्वा ऊचुः—"जयतु देवेश्वरः माधवः, भक्तार्तिनाशनः।" "पश्य, महादेव, स्वान् सेवकान्," इति शिवेन सह सर्वे देवाः उच्चैः वाचः प्राकाशयन्। तद् श्रुत्वा देवेश्वरः विष्णुः, तेषां दुःखम् आलोक्य, तद्विमर्श्य, मेघगम्भीरया वाचा दुःखहरणाय इव देवांश्चेदम् उवाच— "ब्रह्मन्, शिव, इन्द्र, अन्ये च देवाः, हितार्थं मम वचः शृणुत। दशग्रीवकृतं भयम् अहं जानामि; तस्य नाशाय अद्यावतारं करिष्यामि।" "अयोध्यापुरी सूर्यवंशजैः राजभिः पालिता, विपुलदानयज्ञकर्मभिः शोभिता, रम्यभूमिभिः भूषिता। तत्र दशरथो नाम राजा, अपत्यविहीनः, परं श्रीमान्, सर्वदिक्विजयी, राज्यं पालयति।" "सः पुत्रकामः ऋष्यशृङ्गेण प्रेरितः, पुत्रयज्ञं विधिना कृत्वा, महाबलसम्पन्नः अभवत्। तदा तपसा मया पूर्वं आहूतः, तस्य त्रिषु पत्निषु स्नेहात्, अहं चतुर्धा विभज्य भविष्यामि।" "रामलक्ष्मणशत्रुघ्नभरतैः सह, रावणस्य च तद्बलस्य च विनाशं करिष्यामि। यूयं अपि स्वांशैः पृथिव्यां कपीभ्यः ऋक्षरूपेण कार्यं कुरुत।" एवं उक्त्वा, विष्णुः तत्र विरराम; तच्छ्रुत्वा सर्वे देवाः परमं हर्षमवापुः। तदनुसारं सर्वे देवाः स्वांशैः पृथिव्यां कपीऋक्षरूपेण समुत्पन्नाः। स विष्णुः, महादेवः, देवदुःखनाशकः, साक्षात् श्रीमान् प्रभुः साकाररूपेण अवतीर्णः। "एष भरतः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः च, हे विप्र; रावणः अपि तवांशात् देवद्विषः जातः।" "पूर्ववैरेण तेन पुनरपि जानकीं हृतवती; स ब्राह्मराक्षसवंशजः त्वया हतः।" "पुलस्त्यपुत्रः स राक्षसाधिपः, सर्वलोककण्टकः, हतः; समग्रं जगत् सुखमवाप्तम्।" "अद्य ब्राह्मणानां सुखम्, तपस्विनां बलम्, सर्वतीर्थानां पुण्यं, सर्वयज्ञानां सिद्धिः च अस्ति।" "त्वदधीनं जगत्, सुरासुरमानुषाः, सुखमवाप्ताः, हे विश्वात्मन्, सर्वसृष्टिकारण।" "यत् त्वया पृष्टम्, अनघ, तव समक्षं सम्यक् आख्यातम्—सृष्ट्यादिकं सर्वं, यथामर्त्यधर्मः।" "राक्षसवंशस्य चरितं, महात्मनः कर्माणि च श्रुत्वा, सः कीर्तिसंयुक्तः, अश्रुपूर्णलोचनः, सभायां भूमौ न्यपतत्।" शेष उवाच—"वात्स्यायन महर्षे, एषा देवदेवस्य धर्मपालकस्य पावनी कथा, पापविनाशिनी।" ततः घटोद्भवः महर्षिः, तपसा समृद्धः, राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा, सान्त्वनया हस्तेन स्पृशन्, रुदन् उवाच— "राम, शीघ्रं चेतः समाश्वास्य; किं शोकः? त्वं राक्षसवंशनाशकः, सनातनः महाविष्णुः।" "भूतं भविष्यद् वर्तमानं, स्थावरजङ्गमं च जगत्, त्वदन्यः कर्ता नास्ति; कुतः मोहः?" इति। तद् वचः श्रुत्वा घटोद्भवस्य, स महाबलः राजा, नेत्राभ्यां वारिपूर्णः, अश्रुपूर्णमुखः, उत्थाय स्थितः। सः मन्दस्वरेण, दीर्घसुस्पष्टया वाचा, लज्जया नम्रः, ब्राह्मणद्रोहपापात् निवर्तमानः, इदं प्राह— श्रीराम उवाच—"हा, पश्य मे ज्ञानम्—कथं मोहितः, पापात्मा चास्मि! ब्राह्मणकुले जातोऽपि, कामवशात् हन्याः।" "स्त्रीहेतोः, वेदविदं ब्राह्मणं हत्वा, अश्वकारकुलं च नाशयित्वा, ज्ञानहीनः, मूढवत् अचरम्।