विद्युन्मालिनः त्रयः महात्मानः पुत्राः अभवन्—रावणः, कुम्भकर्णः, धर्मात्मा विभीषणश्च। तेषां राक्षसीमातुः सन्ध्याकाले जातानां द्वयोः चित्तानि अधर्मनिपुणानि अभवन्, हे विप्रबुद्ध। एकदा रावणः स्वर्णमण्डितेन घंटामालाविभूषितेन दिव्येन पुष्पकेन विमानश्रेष्ठेन विहायसि स्थित्वा, तेजस्वी स्वभृत्यैः स्तूयमानः नानारत्नाभरणैः शोभितः, स्वपितरौ द्रष्टुं समुत्पपात। तत्र आगत्य सः पुत्रः पितृचरणयोः पतित्वा चिरकालं तिष्ठन्, हर्षविस्फारितहृदयः रोमाञ्चिताङ्गः अभवत्। सः उवाच—"अद्य मे परममङ्गलं दिनम्, महद्भाग्यफलम्, यदहं भवद्भ्यां पादयोः दृष्टवान्, पुण्यदर्शनम् इदम्।" एवं स्तुतिवचनैः तौ पूजयित्वा स्वगृहं ययौ; मातापितरौ अपि पुत्रस्नेहेन हृष्टचित्तौ अभवताम्। तं दृष्ट्वा बुद्धिमान् रावणः स्वमातरम् अपृच्छत्—"कः एष पुरुषः—देवः, यक्षः, उत्तमपुरुषो वा—यः मम पितुः पादौ भक्त्या सेवित्वा पुनः स्वभृत्यसम्पन्नः, महाभाग्यनिधिः, गच्छति?" पुनः अपृच्छत्—"कस्य तपसा एष वेगवान् वातसमानः विमानश्रेष्ठः प्राप्तः, यत्र उद्यानानि, वनानि, रमणीयानि च सन्ति?" शेष उवाच—एवं वाक्यं श्रुत्वा माता कोपसमाकुला मनसा विक्षिप्ता, नेत्राभ्यां किंचित्परिवर्तिताभ्याम्, पुत्रं प्रति उवाच—"शृणु पुत्र, मम वचनानि बहुप्रबोधनपूर्णानि; तस्य जन्मकर्मणोः विषयः अतीव विवेक्षणीयः। मम सौतेन, गर्भस्थे एव, विधिना निश्चितं यत् तस्य मातुः शुद्धवंशः अतीव प्रकाशितः। त्वं तु मम गर्भात् जातः कृमिवत् पापात्मा केवलम् उदरपूर्त्यर्थी; यथा गर्दभो भारमात्रं जानाति, न तु स्वमूल्यम्। एवं त्वं अज्ञः शय्यासनसुखभोगी दृश्यसे; निद्रायाम् पतितः—एष एव तव जन्मप्रभवः। तेन तपसा येन शिवः तुष्टः, लङ्कावासः, मनोजवः विमानः, राज्यम् च सम्प्राप्तम्। यस्य पुत्रः स्वगुणैः उच्चस्थानम् आप्तः, सा माता सत्यं धन्या, भाग्यवती, महोदयशालिनी।" मातुः क्रुद्धवाक्यानि श्रुत्वा, सः पापात्मा ख्यातः रावणः, अन्तर्येण कोपम् उत्पाद्य, तपस्यां दृढनिश्चयः पुनः प्रत्युवाच—"मातः, मे गर्वयुक्तं वचनं शृणु; त्वमेव रत्नगर्भा, यस्याः वयं त्रयः पुत्राः। कः स कृमिः, कः स धनदः, किम् तस्य लघुतपः, कः सः कालः? तस्य राज्ये अल्पभृत्यैः सेव्यमानम्। मातः, मे प्रतिज्ञां शृणु, उत्साहयुक्ताम्, हे कल्याणि; त्वदृते कश्चन एवं व्रतम् न कृतम्। यदि अहं घोरतपसा समग्रं जगत् वशं नयामि, ब्रह्माणं तुष्ट्वा कर्माणि करोमि च। यदि अन्नपाने सति, कदाचिद् निद्राम् वा क्रीडाम् वा त्यजामि, तर्हि मम पितृलोकविनाशपापम् अस्तु।" कुम्भकर्णः अपि विभीषणेन सह एवं कृत्वा, भ्रातरं रावणं अभिवाद्य, गिरीन्द्रवनं जगाम। ततः अगस्त्य उवाच—स तु भीषणराक्षसः दशसहस्रवर्षाणि उग्रतपः अतीव कृतवान्, अङ्गुष्ठाग्रे स्थित्वा, सूर्यं निमेषरहितदृष्ट्या पश्यन्। कुम्भकर्णः अपि अत्यन्तकठिनं तपः अकरोत्, विभीषणः धर्मात्मा परं तपः अचरत्। ततः प्रसन्नः भगवान् देवपितामहः, देवदानवयक्षमुकुटमण्डितैः सेव्यमानः, तैः त्रिभुवनप्रभां महतीं राज्यम् अददात्, सुरासुरैः सेवितं सुन्दरं रूपं च दत्तवान्। तदनन्तरं भ्राता कुबेरः धर्मात्मा क्लान्तः, तस्य विमानं लङ्कापुरी च बलात् हरिते। तदा सर्वं जगद् बध्यते स्म, देवाः स्वर्गं जग्मुः; सः ब्राह्मणकुलानि नाशयन्, ऋषीन् उन्मूल्य कृतवान्। तदा देवाः, महता संतापेन, इन्द्रेण सह, ब्रह्माणम् उपगम्य, नमस्कृत्य स्तुतयः ऊचुः। सर्वे देवाः विनयेन स्तुतिपूर्वकं वाक्यम् ऊचुः; तदा प्रसन्नः भगवाञ्छ्रीमान् उवाच—"किं करवाणि?" तदा तैः मुनिभिः दशग्रीवजन्यं दुःखम्, स्वपराजयम् च ब्रह्मणे निवेदितम्। क्षणं ध्यानं कृत्वा, ब्रह्मा देवैः सह कैलासं जगाम; तस्य पर्वतस्य पार्श्वे विस्मयं जगृहुः। तत्र स्थित्वा, इन्द्रमुख्यैः देवैः शम्भुं स्तुत्वा, "नमः भवाय शर्वाय नीलकण्ठाय ते नमः," इति ऊचुः। "स्थूलसूक्ष्मरूपाय, बहुरूपाय ते नमः," इति सर्वैः उक्तं श्रुत्वा, शङ्करः नन्दिं प्रति—"मां देवाः समीपं मा आगम्यन्तु"—इति उक्तवान्। एवम् उक्ते, नन्दिना देवाः आहूताः। अन्तःपुरं प्रविश्य, देवाः विस्मितलोचनाः ब्रह्माणम् आगतम् अपश्यन्, शङ्करं च जगतां हितकरं ददृशुः। तं सहस्रगणैः परिवृतं, हृष्टैः नग्नैः विकृतैः कुटिलैः भस्मलिप्तैः भयानकाकारैः, दृष्ट्वा, प्रणम्य तस्थुः। ततो ब्रह्मा देवैः सह ईश्वरं उवाच—"स्वर्गवासिनां स्थितिं पश्य।